हृद्
hṛdक्ली · neut.In 16 kośas: 32 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 13 as a meaning of another word.
स्तनान्तरं हृद्धृदयं स्तनौ कुचौ पयोधरौ ।उरोजौ च चूचुकं तु स्तनाद्वृन्तशिखामुखाः ॥ ६०३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 कु (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 च (wrong syllable)
genderक्लीneut.
वुक्का हृद्धृदयं वृक्का सुरसं च तदग्रिमम् ॥ ६२३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आयुर्जीवितकालोऽन्तःकरणं मानसं मनः ।हृच्चेतो हृदयं चित्तं स्वान्तं गूढपथोच्चले ॥ १३६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उच्चलं मानसं चेतश्चित्रमुच्चलितं मनः ।स्वान्तं प्रबोधवद्धृच्च सङ्कल्पा मानसी क्रिया ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वल्लूरमपि वल्वूरा हृदयं हृदपि स्मृतम् ।[वुक्कं] वुक्का च वुक्की च मेदः स्यान्मेदसा सह ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उरोहृद्धृदयक्रोडे न ना स्कन्धो भुजान्तरम् ।गुणाधिष्ठानमसहमपि मर्मवरं त्रसम् ॥ १९१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वासिष्ठं रक्ततेजोजं कीनं मेदस्कृदित्यथ ।पृक्का तु तल्लता पेशी हृदयं सुरसं च हृत् ॥ २२७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्त्रियां समष्टिः पृथगात्मत्वे… ।… चित्तं तु हृदयं च हृत् ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चित्तेऽन्तः[3b]करणं मनोऽपि हृदयं हृच्चेतसी मानसम्स्वान्तं गूढपथोच्चलेऽलिगु तथाऽतश्चान्तरस्थोऽव्यये ।संकल्पो नरि मानमानसकृती चित्तस्थिरत्वं समा-धानं स्यादवधानवन्नरि मनस्कारो हृतं भोगवत् ॥ ३० ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderक्लीneut.
वत्सं वक्ष उरः क्लीबे हृदयस्थानमित्यपि ।विशेष्यवत्प्रत्युरसं यद्भवेदुरसि स्थितम् ।हृदयं हृत्सत्त्वधाम स्तनोरःकोष्ठमध्यगम् ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
चित्र-वस्त्र-घुसृणागरु-हिङ्गु-गूथ-पिच्छ-दल-तालु-हलानाम् ।तुत्थदृङ्मरिचहृन्नलदानांयुद्ध-सिध्म-यकृदस्थि-फलानाम् ॥ ८० ॥
स्वागता
genderक्लीneut.
हृदन्तःकरणं चेतश्चित्तं स्वान्तं तथोच्चलम् ।संकल्पः स्यान्मनःकर्म सुखं निर्वृतिशर्मणी ॥ २५९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उत्सङ्गाङ्कावपि क्रोड उरो वक्षो भुजान्तरम् ।हृदयं हृत्तथा क्रोडो वक्षोजान्तरमेव तत् ॥ २६१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पिशितं पलकीने च पेशी मांसस्य वल्लरी ।अग्रिमे सुरसं वृक्का बुक्का स्याद्धृदयं हृदा ॥ २८० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रत्नाङ्गणनभोगूथशुक्तान्नतमसामपि ।हृषीकशुभपिच्छादिधनदारुमनोहृदाम् ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिरोधिः कंधरा ग्रीवा धमनिश्च शिरोधरा ।उरो हृद्धृदयं वक्षः स्तनान्तरभुजान्तरे ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गुणाधिष्ठानकं हृत् च हृदयं च स्तनान्तरम् ।असहं च त्रसं मर्मचरं मर्मवरं तथा ॥ ९७० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बुक्को बुक्का च वृक्का हृद् हृदयं सुरसं तथा ।अग्रमांसं हि नामानि मन्यते पण्डितो जनः ॥ १००५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मनोऽन्तःकरणं स्वान्तं हृच्चेतो हृदयं तथा ।उच्चलं मानसं चित्तं गूढपथमतिन्द्रियम् ॥ २४८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ढ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
हृन्मानसं मनः स्वान्तं चेतश्चित्तमनङ्गकम् ।अङ्गञ्च हृदयञ्चेति मनःपर्याय ईरितः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वुक्का वुक्काऽग्रमांसं हृत् हृदयं वुक्क इत्यपि ।वपा वसा च मेदस्तु मेद इत्यपि कुत्रचित् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आयुः सान्तं च षण् आयुरुदन्तः पुंसि चोच्यते ।हृद्धृदयं चित्तं चेतो मनो मानसमित्यपि ॥ ३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 षण् (wrong syllable); pāda 3, syllable 2 द्धृ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
चेतश्चित्तं हृदयमनसी स्वान्तहृन्मानसानिप्रज्ञा बुद्धिः प्रतिपदुपलब्धिः प्रतीतिर्मनीषा ।दृष्टिः संविच्चिदपि धिषणा चेतना शेमुषी धी-र्ज्ञप्तिः प्रेक्षा मतिरपि गतव्यापिनी धीः स्मृतिः स्यात् ॥ २६४ ॥
मन्दाक्रान्ता
genderक्लीneut.
भेषजभैषज्यौषधमगदो जायुश्च शुक्रवीर्ये तु ।रेतस्तेजश्चेन्द्रियबीजे करणं समे हृद्धृदये ॥ १११२ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderक्लीneut.
हृत् तारको गुरुर्दीर्घो नारायण-चतुर्मुखौ ।अनन्तो वासुदेवश्च वेदान्तः कारकः स्मृतः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
जलं वारि वनं वा कं पाथस्तोयं रसोऽम्बु हृत् ।दशानां जलवर्णानां संज्ञोक्ता पूर्वसूरिभिः ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
जलं-ऋ, वारि-ॠ, वनं-औ, वाः-घ, कं-झ, पाथः-ढ, तोयं-ध, रसः-भ, अम्बु-व, हृत्-स
genderक्लीneut.
स्वान्तं गूढपदं हृच्च संकल्पो मानसी क्रिया ।मनो बुद्धिरहंकार इत्यंतःकरणं त्रिधा ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हृदयं हृदुरो वक्षः स्तनो वक्षसिजः कुचः ।स्तनाग्रे पिप्पलं वृन्तं चूचुकं मेचकं शिखा ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अग्रमांसं तु हृदयं हृद्वसा त्वामिषो रसः ।कङ्कालोऽस्त्री तनोरस्थि करङ्कोऽप्यस्थिपञ्जरम् ॥ ११४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हृद् as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु अनङ्गकामे त्वनङ्गः खहृदोस्तु षण्ढे शालौ पतंगः शलभे खगेऽर्के । स्यात्पारदेऽन्त्येऽथ वरण्डकेऽपि नरङ्ग ऊर्मौ चरमे शफे स्यात् ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.3.19
- कोषकल्पतरु छन्दस्यात्सूरणेऽस्त्री नवसस्यमूले छन्दस्तु नाऽऽकूतहृदोश्च चित्ते । वश्ये नरौ( ? )चाथ तुरीयभा[4b]ग- प्रत्यन्तशैले चरणे मयूखे ॥ २२ ॥ Koṣakalpataru 6.19.22
- कोषकल्पतरु आत्मन्क्लेदा सुधांशौ नरि चौषधौ[18b]च स्नेहा च मित्रे नरि शीतरश्मौ । आत्मा नरि स्याद्धृतिबुद्धिशील- ब्रह्मप्रयत्नेषु वपुर्हृदोश्च । व्यावर्तने स्यात्परतश्च काले- ऽथाध्वा तु संस्थानपथोश्च शास्त्रे ॥ ८५ ॥ Koṣakalpataru 6.21.85
- कोषकल्पतरु गोत्रगोत्रो धरे स्याद्भुवि गोसमूहे स्त्रियामथान्त्ये कुलनामहृत्सु । क्षे[46b]त्रे वने वर्त्मनि तद्वदेव संभावनीयस्य च बोधनेऽपि ॥ २५ ॥ Koṣakalpataru 6.27.25
- कोषकल्पतरु वक्षस्वक्षो हृदि स्याद्वृषभे तु पुंसि नोधा मुनौ स्तव्यगतोऽन्यवच्च । योगः समाधौ समये तथान्त्ये रोकोऽस्त्रियां नावि तरित्रयेऽपि ( ? ) ॥ Koṣakalpataru 6.31.41
- नानार्थार्णवसंक्षेप चित्तत्वचि चिह्नं त्वभिज्ञाने पताकायामथो हृदि । प्रज्ञायामपि चित्तं स्याच्चोचं तु स्यात् तरुत्वचि ॥ २२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.22
- नानार्थार्णवसंक्षेप दरद्न्यग्रोधीसंज्ञकस्तम्बे दरत् तु स्त्री भये हृदि । नद्यां प्रपाते चेत्येके विष्ठायामिति कश्चन ॥ ५८२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.582
- शब्दरत्नावली उरस्भवेदुत्तंस उत्तसः कर्णपूरेऽपि शेखरे । उरः श्रेष्ठे हृदि क्लीबमूषः प्रत्यूषसन्ध्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.18
- शब्दरत्नाकर मानसस्यातां कपित्थकन्दर्पौ मन्मथौ मानसं हृदि । सरोभेदेऽपि मन्दारः पारिभद्रे सुरद्रुमे ॥ २१४५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2145
- तन्त्राभिधान नमस्हूं कूर्चं परमेशि! दीर्घकवचं हुं वर्मवीजं नमः स्वान्तं हृच्च नतिस्तुषारगिरिजे! स्त्रींकारबीजं वधूः । ऐङ्कारोऽपि च वाग्भवोऽथ सुतरां आंबीजकं पाशकं सौर्देवी च परा च शक्तिरथ वं तत् तोयबीजं प्रिये! ॥ ३३ ॥ Tantrābhidhāna 1.33
- तन्त्राभिधान शबाहुर्हंसो वियत् वक्त्रं हृदनङ्गाङ्कुशः खलः । वामोरुः पुण्डरीकात्मा कान्तिः कल्याणवाचकः ॥ १५५ ॥ Tantrābhidhāna 2.47.155
- तन्त्राभिधान नमस्नमो हृत् पूजनं न्यासः सन्नतिर्विनतिर्नतिः । भक्तिस्तथा मन्त्ररूपं वन्दनन्त्वभिवादनम् ॥नमः॥ Tantrābhidhāna 2.52.6
- त्रिकाण्डशेष भेलदुर्दिनेऽप्यथ वेला स्यात्सिन्धोः कूले च भोजने । ऋषिभदे प्लवे पुंसि भेलं भीरुहृदि त्रिषु ॥ ४०४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.404