कल्प
kalpaपुं · masc.In 18 kośas: 59 synonym verses, 13 as a nānārtha head word, 9 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
कल्पो युगान्तः कल्पान्तः संहारः प्रलयः क्षयः ।संवर्तः परिवर्तश्च समसुप्तिर्जिहानकः ॥ १६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वृक्षाः कल्पः पारिजातो मन्दारो हरिचन्दनः ।संतानश्च धनुर्देवायुधं तदृजु रोहितम् ॥ १७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिर्निरुक्तयः ॥ २५० ॥षडङ्गानि धर्मशास्त्रं स्यात्स्मृतिर्धर्मसंहिता ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 नि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
मासेन स्यादहोरात्रः पैत्रो वर्षेण दैवतः ।दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ।संवर्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderविadj.
विद्याश्चतुर्दश प्रोक्ता शिक्षा व्याकरणं ततः ।कल्पो निरुक्तं छन्दश्व ज्योतिषामयनं मतम् ।वेदाङ्गान्यङ्गिभिश्च स्यात् स्मृत्यान्वयगणेन च ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अनामयमथोल्लाघः पटुः कल्पो निरामयः ।अग्लास्नुरगदो नीरुगनातङ्को लघुः पुनः ॥ ३६२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
वाच्यलिङ्गं तद्वति षण् चरितं शीलमस्त्रियाम् ।ब्रह्मासनं ध्यानयोगासने कल्पो विधिः क्रमः ॥ ३५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कल्पादेशनवान्याया देशरूपं समञ्जसम् ।युक्तमौपयिकं न्याय्यमभिरूपं च साम्प्रतम् ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्द्धप्रमापप्रमथप्रवासप्रशमक्षणाः ।पुत्रश्च कल्पनिर्यातनिषूदप्रमथास्ततः ॥ ३७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कपिनाशनमाध्वीके स्यादिरा गन्धमादनी ।आसवोलिः पुमान् क्लीबे कल्पमासुतिकृन्मधु ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कल्पानुताप्यकौ मान्द्यमालस्य चयने चयः ।वर्द्धना वञ्चनाऽपि स्याद्विचेष्टा विक्रमे समे ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तद्गताब्दाः कुतिथिभाः (४७६१) संवर्त्तः पलयः क्षयः ।परिवर्तः परीवर्तः संहारः कल्प इत्यपि ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मानसं कर्मसकल्पश्चर्चा संख्या विचारणा ।वितर्कोऽपि द्वयोरूहः कल्पोऽध्याहरणं च षण् ॥ १४७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 स (wrong syllable)
genderपुंmasc.
एकविंशत्येकशतचतुःपञ्चेति ताः क्रमात् ।शिक्षा ज्योतिर्निरुक्तं च कल्पो व्याकरणं तथा ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्ये (wrong syllable)
genderपुंmasc.
उषती चाप्यथ पुनः कल्पा काल्पा शुभात्मिका ।सैव ज्ञेया चर्चरी च वर्त्तरी च समे इमे ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मोऽहोरात्र इष्यते ।स्थितिकालो ब्रह्मदिनं कल्पः पुंसि च सम्मतः ॥ १११ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ब्र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कल्पान्त-प्रलय-जगद्विनाश-कल्पाःसंहार-क्षय-समसुप्तयो जिहानः ।संवर्त्तोऽपि च परिवर्त्तको युगान्तःस्त्रीलिङ्गा भवति महानिशाकरात्रिः ॥ ११२ ॥
प्रहर्षिणी
genderपुंmasc.
शिक्षा कल्पश्छन्दो व्याकरणं ज्योतिषं निरुक्तं च ।[41a] वेदाङ्गान्यथ शिक्षां पठन्विदन्भवति शिक्षकस्त्रितये ॥ ८२ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
भ्रेषो यथोचिताद्भ्रंशोऽथाभ्रेषः कल्प आदिमे ।न्यायो नयश्च नीतिः स्त्री देशरूपं समञ्जसम् ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
छर्दि[235a]श्च भसदपि सीमग्रामान्ते रसनया रशना ।आच्छोदनं च कल्पंजम्बूफलेऽलाबु तुम्बशुम्बे च ॥ ८२ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीक्लीf. n.
पल्लवशब्दः पुंसि भवति । अयं पल्लवः । इदं किशलयं प्रवालम् । लाक्षा स्त्रियां स्यात् । इयं लाक्षा जतु । ऋगादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । इयमृक् वेदावयवः । रोचना गोपित्त[त]म् । पि[पिं]डका शरायगम्? । कण्डूः खर्जूः । क्षपा रात्रिः ।कललकफपूयकुल्माषकल्ककल्पगेहमखलौहित्याः ।झर्झरपुङ्खचषालाश्च पुंसि कटाहमत्स्यौ च ॥ ५८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
वर्षेण दैवतं तच्च प्राहुः पूर्वमुनीश्वराः ।दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्म्यं कल्पा तु ते नृणाम् ॥ १४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कल्पोऽपि परिवर्तश्च समसुप्तिजिहानकौ ।तत्काले च तदात्वं स्यात्फलं सान्दृष्टिकं मतम् ॥ १५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धर्मशास्त्रं स्मृतिः शिक्षा कल्पो व्याकरणं तथा ।ज्योतिश्छन्दो निरुक्तिश्च षडङ्गानि यथाक्रमम् ॥ १६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लक्षं माने मधौ कल्पं [11] चये तु पटलं तथा ।वसन्ततिलकं काव्ये तिन्दुकं फलवाचकम् ॥ १६८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीक्लीf. n.
छन्दः शिक्षा व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा ।कल्पश्चेति प्रणीतानि वेदाङ्गानि महात्मभिः ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्रह्माञ्जलिर्वेदपाठसमये प्रकृताञ्जलौ ।कल्पस्तु विधिषु प्रोक्तः स्यात्पादग्रहणं नतौ ॥ २३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यथोक्तधर्माभ्रंशे स्यादभ्रेषः सुकलोऽपि च ।न्यायः कल्पो देशरूपं समर्थनं समञ्जसम् ॥ २६८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र्थ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
युद्धे युद्धं सायुधं युदाजिः संपात इत्यपि ।जन्यं संख्यं मृधं कल्पं कलिरास्कन्दनं तथा ॥ ३८४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
संतानः पारिजातश्च कल्पश्च हरिचन्दनः ।मन्दारश्चेति देवानां वृक्षाः पञ्च बुधैः स्मृताः ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संवत्सरो युगः कल्पं कालस्येत्यादयो भिदाः ।वसन्तग्रीष्मवर्षाश्च शरद्धेमन्त एव च ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कल्पो युगान्तः संहारः कल्पान्तः प्रलयः क्षयः ।दिशा आशा दिशः काष्ठा हरितः ककुभश्च ताः ॥ ८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विधिः कल्पाचारमार्गा वृत्तं शीलं स्वभाववत् ।क्षान्तिः क्षमा तितिक्षा च तपस्या नियमस्तपः ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋग्वेदश्च यजुर्वेदः सामवेदोऽप्यथर्वणः ।शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दोज्योतिर्निरुक्तयः ॥ १४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थितिप्रलयकालात्मकल्पौ नॄणां तु तत्तथा ।एकसप्ततिभिर्दिव्यैर्युगै मन्वन्तरं मतम् ॥ १६० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कल्पान्तः प्रलयः कल्पः परिवर्तस्तथा क्षयः ।समगुप्तिश्च संवर्तो युगान्तश्च जिहानकः ॥ १६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
षडङ्गानि तु वेदस्य शिक्षा च कल्पसंज्ञकः ।व्याकरणं तथा छन्दो ज्योतिर्निरुक्तिरेव च ॥ ३६२ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
नीतिर्न्यायो नयः कल्पो देशरूपं समञ्जसम् ॥ १२१२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्रमः कल्पो विधिश्चापि कल्पसंज्ञा त्रयं भवेत् ।अङ्गुष्ठमूलं ब्राह्मं स्यात् तीर्थं कायकनिष्ठयोः ॥ १४०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ मन्वन्तरं दैवयुगानामेकसप्ततिः ।प्रलयकल्पकल्पान्तसंवर्तलयसंक्षयाः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 य (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
ऋक् स्त्रियां सामयजुषी वेदास्त्रय इति त्रयी ।शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ ब्रह्मासनं प्रोक्तमासने ध्यानयोगयोः ।विधिकल्पक्रमा एते त्रयो निगदिता विधौ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भ्रषो यथोचिताद्भ्रंशो भेश इत्यपि कुत्रचित् ।न्यायः कल्पो देशरूपमभ्रेषः स्यात् समञ्जसम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशप्रभोपमाः ।कल्पभूताभरूपाद्याः स्युरुत्तरपदे त्रिषु ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः ।ज्योतिषं व्याकृतिः शिक्षा कल्पश्छन्दो निरुक्तकम् ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्राह्मो युगसहस्राभ्यां दैवताभ्यां नृणां तु तौ ।कल्पौ मन्वन्तरं दिव्ययुगानामेकसप्ततिः ॥ २६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्रह्माञ्जलिः स्वञ्जलिः स्याद्विप्रूषो ब्रह्मबिन्दवः ।कल्पो विधिः क्रमो मुख्यः प्रथमः कल्प इत्ययम् ॥ १२४५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सिद्धरूपः प्रयोगो यैः कर्मणामवगम्यते ।ते कल्पा लक्षणार्थानि सूत्राणिति प्रचक्षते ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 णि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मन्वन्तरं त्वन्तरं स्यात् कल्पभागे चतुर्दशे ।चतुर्युगसहस्रं तु कल्पस्तद्ब्रह्मणो दिनम् ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विभीदकः कर्षफलो भूतवासो बहेटकः ।दैत्यः पापस्तुषः कल्पः कालेयस्तुमुलाक्षकः ॥ १७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शीक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।ज्योतिषामयनं चेति वेदांगान्यंगिभिः सह ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्त्र्यावृत् क्रमो विधिः कल्प उपकल्पोऽनुकल्पकः ।पौर्वापर्यं त्वानुपूर्व्यं पर्यायोऽनुक्रमः क्रमः ॥ ११३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शुक्तौ विश्वं च मधुकमौषधे लक्षमित्यपि ।षष्ठेऽङ्कस्थानके कल्पं क्रोडोऽङ्के तिन्दुकं फले ॥ १२७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsअङ्कस्थानक
छेदने कारणौपम्याधिवासेष्वथ कर्ववाक् ।अपाठि निष्पत्तिक्षेत्रे कन्दर्पे चेति कैश्चन ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
विकल्पेऽपि च कक्षस्तु गुल्मे स्पर्धापदे तृणे ।काम्यस्पृहास्मराः कामाः कलहेऽन्त्ययुगे कलिः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsविकल्प
कल्प as a meaning in nānārtha verses
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) विधिकाले कल्पेऽपि विधिर्घनाघनः शक्रवर्षुकाम्बुदयोः । अत्ययशब्दः प्राज्ञैः कृच्छ्रे चातिक्रमे च निर्दिष्टः ॥ ८२६ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.826
- कोषकल्पतरु क्रमध्वाङ्क्षे दण्डधरे यमोऽपि यमजे स्यात्संयमे तादृशः । शारीरेऽपि च नित्यकर्मणि भवेत्स्यादानुपूर्व्यां क्रमः । शक्तौ कल्पपदक्षिपो(?)रथ भवेत्क्षौमं दुकूलेऽस्त्रिया- मट्टे स्यादतसीकृते च वसने क्षेमं पुनर्न स्त्रियाम् ॥ ५८ ॥ Koṣakalpataru 6.25.58
- नानार्थार्णवसंक्षेप आवृत्टिट्टिभाख्यखगे चावृत् पुनर्यागादिकर्मणाम् । कल्पे च परिपाट्यां च साम्नो गायत्त्रसंज्ञिनः ॥ १० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.10
- नानार्थार्णवसंक्षेप विधिविधिर्दैवे विरिञ्चे च काले कल्पे विधानके । विधातव्येऽप्यथो विष्णुर्मेघे यज्ञे च केशवे ॥ ११० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.110
- नानार्थार्णवसंक्षेप वाग्योनिआरग्वधद्रुमे कालयोगभेदे च भाषितः । वाग्योनिर्वचने कल्पे व्याघ्रपात् तु विकङ्कते ॥ १९० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.190
- परमानन्दीयनाममाला आकल्पआशुगो बाणरव्योः स्याद्वायावपि निरीक्ष्यते । आप्लुतः स्नातके स्नानेऽथाकल्पो वेषकल्पयोः ॥ ३३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.33
- शब्दरत्नावली निधुवनतपोधना तु मुण्डीर्यां तपसे तु तपोधनः । द्विजन्मा भूमिदेवे ना दशने च विहङ्गमे ॥ दुर्नामा दीर्घकौष्यां स्त्री दुर्णामक्लीबमर्शसि । देवसेना शक्रपुत्री देवनासेनयोः स्त्रियाम् ॥ नागाञ्जना तु हस्तिन्यां नागयष्ट्यामपि स्त्रियाम् । क्लीबं निधुवनं कल्पे सुरते नर्मकेलिषु ॥ निर्वासनं नगरादेर्बहिष्कारे च हिंसने । निर्भत्सनमलक्ते च खलीकारे च न द्वयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.110
- शब्दरत्नावली क्रमक्रमोऽनुक्रमशक्त्योर्ना कल्पाक्रमणयोरपि । क्षमा क्षान्तौ क्षितौ स्त्री तु क्षमं युक्ते नपुंसकम् ॥ वाच्यलिङ्गं हिते शक्ते क्षये क्षीणेऽबले त्रिषु । कामः स्मरेच्छयोः कामं काम्ये वीर्यनिकामयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.4
- शब्दरत्नाकर विधिवीर्यं पराक्रमे शुक्ले वृत्तिर्वर्तनजीवने । विधिर्ब्रह्मणि दैवे च विधाने कर्मकल्पयोः ॥ १९९७ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1997