कूर्म
kūrmaपुं · masc.In 16 kośas: 24 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 21 as a meaning of another word.
वृषो गजोऽश्वः प्लवगः क्रौञ्चोऽब्जं स्वस्तिकः शशी ।मकरः श्रीवत्सः खड्गी महिषः सूकरस्तथा ॥ ४७ ॥श्येनो वज्रं मृगश्छागो नन्द्यावर्तो घटोऽपि च ।कूर्मो नीलोत्पलं शङ्खः फणी सिंहोऽर्हतां ध्वजाः ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 व (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कच्छपः कमठः कूर्मः क्रोडपादश्चतुर्गतिः ।पञ्चाङ्गगुप्तदौलेयौ जीवथः कच्छपी दुली ॥ १३५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 क (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अन्तर्जलचरं सत्त्वं क्रूरं यादोऽभिधीयते ।अवहारः स्मृतो ग्राहः कुम्भीरो नक्र उच्यते ।कच्छपः कमठः कूर्मस्तद्भार्या च डुली स्मृता ॥ ६५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गजपादः कच्छपश्च कूर्मः कमठ इत्यपि ।मकरः शिंशुमारख महामुख इतीर्यते ॥ ११० ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 7 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कच्छपः कमठः कूर्मः क्रोडाङ्घ्रिः पञ्चगुप्तकः ।मण्डूको दर्दुरो भेको वर्षाभूर्दर्दुरः प्लवः ॥ ११९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रसारणक्रियः कूर्मो वल्गनार्थो धनञ्जयः ।कृकरो धावने दक्षो न मुञ्चति मृतं वपुः ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वृन्दतुन्दपदानां च निम्नस्य शिल्पतल्पयोः ।पुष्पान्तरीपकूर्माणां त्रिविष्टपपरीपयोः ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्य (wrong syllable)
genderक्लीneut.
षोडशाङ्घ्रिश्चाथ कूर्मः क्रोड[70a]पादश्चतुर्गतिः ।पञ्चाङ्गगुप्तो दौलेयो गुह्यः पारीरणस्तथा ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
कूर्मः संदानभागश्च प्रोह उत्सङ्ग इत्यपि ।विशेषभागो वैशाखी तद्गात्रेषु च पाकलः ॥ १७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सहस्रदंष्ट्रवादालौ राजशृङ्गस्तु मद्गुरे ।शिशुमारो जले कूर्मो महावक्त्रस्तु कुम्भिनि ॥ २४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आलास्यनक्रकुम्भीरा जलजो नकुलो वसी ।चतुर्गतिः क्रोडपदः कमठे कू[46]र्मकच्छपौ ॥ २४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कच्छपः कमठः कूर्मो दौलेयः कमठी दुलिः ।यादांसि जलजीवाः स्युस्ते नक्रमकरादयः ॥ १२४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शूकरो श्येनको वज्रं मृगः छागः सुलाञ्छनम् ।नन्द्यावर्तश्च कुम्भश्च कूर्मो नीलोत्पलं ततः ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उहारः कच्छपः कूर्मः कमठो जीवथस्तथा ।क्रोडपादश्च दौलेयश्चतुर्गतिस्तथैव च ॥ २४५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र्ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्यात् पञ्चगुप्तः क्रोडाङ्घ्रिः (क्रोडाङ्गः) कूर्मः कमठकच्छपौ ।अथ ग्राहो नक्रराजस्त्ववहारोऽवहारकः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षुद्रशङ्खाः शङ्खनखाः शम्बूकास्त्वम्बुशुक्तयः ।मुक्तास्फोटस्तु शुक्तिः स्त्री कूर्मः कमठकच्छपौ ॥ ३३७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 श (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कूर्मः सन्दानभागश्च प्रोह उत्सङ्ग इत्यपि ।अधोऽधः पश्चिमस्याङ्घ्रेर्मूलादानखरावधेः ॥ ७०५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चः कूर्मो वामजङ्घाख्यो द्विनेत्रश्चैकरूपकः ।तृतीयलोचनश्चैव चर्ममुण्डधरस्तथा ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सप्तजिह्वाह्वया मुद्रा विज्ञेया वह्निपूजने ।मत्स्यमुद्रा च कूर्माख्या लेलिहा मुण्डसंज्ञिका ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मत्स्यकूर्मलेलिहाख्या मुद्रा साधारणी मता ।तारार्चने विशेषास्तु कथ्यन्ते पञ्चमुद्रिकाः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 र्म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कूर्मः सन्दानभागश्च प्रोह उत्संग इत्यपि ।विशेषभागो जघनभागो वैशाख्यपि क्रमात् ॥ ७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मण्डुकी शकुटा पार्ण्णिस्तलप्रोहश्च सक्थि च ।सन्दानभागः कूर्मश्च प्रदेशाः स्युर्नखावधेः ॥ ७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कूर्मः कच्छप ओहारः पंचगूढश्चतुर्गतिः ।गुहाशयः स्तूपपृष्ठः कश्यपो जीवथो भृथः ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कूर्मस्य मकरस्यापि पर्याया निधिभेदयोः ।अथैव स्वस्वलिङ्गाः स्युरुशीरे समराह्वयाः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनिधिभेद
उष्णे च कठिने च स्यात् पूगवृक्षे स्त्रियां तु सा ।बदरीकण्टकार्योः क्ली त्वस्थ्नि कूर्मस्तु कच्छपे ॥ २६० ॥
अनुष्टुप्
meaningsकच्छप
द्वयोर्गजस्य त्वङ्घ्रिस्थप्रदेशे ना नखात् परे ।कृष्णं नपुंसकं सीसे मरिचे दुरितेऽयसि ॥ २६१ ॥
अनुष्टुप्
meaningsगजाङ्घ्रिस्थप्रदेश
doubtful
गणस्याब्धेश्च संख्यायां बर्हिष्ठे मुस्तकेऽप्यपाम् ।मकरांबुजकूर्माणां निधिभेदेषु ते नरः ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
meanings
कूर्म as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु भालाङ्कभालाङ्क ईशेऽपि च शाकभेदे कूर्मे तथा रोहितनाम्नि मत्स्ये । सल्लक्षणे स्यात्पुरुषे वृषाङ्क- स्त्वीशे च साधावपि वल्लिवृक्षे ॥ ६ ॥ Koṣakalpataru 6.1.6
- कोषकल्पतरु पञ्चनखदेवे द्विजे चाग्निमुखोऽपि भल्ल्यां स्याच्चित्रके पञ्चनखस्तु कूर्मे ॥ ८५ ॥ Koṣakalpataru 6.2.85
- कोषकल्पतरु हालाङ्गभूकर्कारौ हस्तिनि सर्पे कालिङ्गो ना कर्कट्यां स्त्री । हेमाङ्गः[265a]स्याद्ब्रह्मणि तार्क्ष्ये हालाङ्गोऽयं रोहितकूर्मे ॥ २४ ॥ Koṣakalpataru 6.3.24
- कोषकल्पतरु पञ्चगुप्तस्याच्चित्रगुप्तोऽपि यमे तदीय- कायस्थकेऽथो नरि पञ्चगुप्तः । कूर्मेऽन्तिमे नास्तिक[299b]दर्शनेऽधि- क्षिप्तस्तु निर्भर्त्सितकुण्ठितार्थः ॥ ६७ ॥ Koṣakalpataru 6.17.67
- कोषकल्पतरु कच्छपभ्रान्तौ च पक्षे च विकल्पमाहु- र्मल्लस्य बन्धान्तरके तु कूर्मे । स्यात्कच्छपः स्त्री तु डुलौ च वीणा- भेदे तथा स्यात्पिटिकान्तरेऽपि । कलाप उक्तो हरिभूषणे ना तूणीरसंघातकवत्सरेषु ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 6.22.16
- कोषकल्पतरु जलगुल्मदिङ्नागे सकलक्षितेरधिपतौ स्यात्सार्वभौमस्तथा सर्वक्षोणिनिमित्तयोरपि मतः संयोगकोत्पातयोः । आरम्भेऽथ उपक्रमो गदचिकित्सोत्कोचयोर्विक्रमे- ऽथावर्ते जलगुल्म एव उदितः कूर्मे पयश्चत्वरे ॥ ९४ ॥ Koṣakalpataru 6.25.94
- नानार्थार्णवसंक्षेप कच्छपद्वे कूर्मे निधिभेदे तु पुंसि स्यात् स्त्री तु कच्छपी । वीणायां स्यात् सरस्वत्या ऋषिभदे तु कश्यपः ॥ ३८५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.385
- नानार्थार्णवसंक्षेप जलजशङ्खे स्याज्जलजं तु क्ली पद्मे द्वे मत्स्यकूर्मयोः । जलदस्तु पुमान् मेघे जलदा विद्युति स्त्रियाम् ॥ ७६८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.768
- नानार्थार्णवसंक्षेप जीवथवचायामृषिभेदे तु नाथ कूर्ममयूरयोः । जीवथो द्वे अथ पुमान् जीवन्त ऋषिभेदके ॥ ८०२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.802
- नानार्थार्णवसंक्षेप गुहाशयपूर्ववच्चात्र लिङ्गादि द्वयोस्तु स्याद्गुहाशयः । ऋक्षाखुसिंहकूर्मेषु समासाद्यत्र पूर्ववत् ॥ २०९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.209
- नानार्थार्णवसंक्षेप चतुर्गतिचतुर्गतिर्द्वयोः कूर्मे समासाद्यत्र पूर्ववत् । चक्रवर्ती तु ना सार्वभौमे स्त्री चक्रवर्तिनी ॥ २२२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.222
- परमानन्दीयनाममाला धरधारा जलादिपाते स्यात्खड्गाङ्गेऽर्वगतावपि । धरः कूर्मे गिरौ तूले धरा मेदभुवोर्मता ॥ २५३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.17.253
- शब्दरत्नावली उन्मुटउन्मुटो भास्करे कूर्मकार्पाटो जनुकाष्ठिनोः(?) । कर्कटो राशिभेदे च पक्षिभेदे कुलीरके ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.36
- शब्दरत्नावली कच्छपआक्षेपो भर्त्सनाकृष्टिकाव्यालङ्कारणेषु च । उडुपन्तु प्लवे न स्त्री पुमान् हिमकरे भवेत् ॥ उलपोऽस्त्री तु गुल्मिन्यां तृणभेदे भवेत्पुमान् । कच्छपो निधिभित्कूर्ममल्लबन्धान्तरेषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.21.15
- शब्दरत्नावली जलगुल्मकूर्मनीराङ्गनावर्ते जलगुल्मो निगद्यते । दिनेऽगस्त्ये पितृपतौ दण्डयामः पुमानयम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.47
- शब्दरत्नावली गुह्यग्राम्यं क्लीबं स्त्रीकरणे प्राकृताश्लीलयोस्त्रिषु । गुह्यं रहस्युपस्थे च गुह्यो ना दम्भकूर्मयोः । गृह्यं क्लीबं ग्रन्थभेदे स्त्री शाखानगरेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.12
- शब्दरत्नाकर कमठकृतौ विवरणे श्लोके यातनायां च कारिका । कालिका घनजालेऽपि कमठो मुनिकूर्मयोः ॥ २०७० ॥ Śabdaratnākara 4.1.2070
- तन्त्राभिधान चएकरूपो रुचिः कूर्मश्चामुण्डा दीर्घबाहुकः । वामबाहुर्मूलमाया चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी ॥ ७३ ॥ Tantrābhidhāna 2.23.73
- तन्त्राभिधान चना चामरादिकः कूर्मः शूली चन्द्रक-सायकौ । भूभेत्ता चित्रचारी च चञ्चलश्चा-र्णको मतः ॥ २३ ॥ Tantrābhidhāna 6.23
- त्रिकाण्डशेष पञ्चनखत्रिशिखं स्यात्त्रिशूलेऽपि न्युङ्खः साम्नि मनोहरे । नखं शुक्तौ कररुहे कूर्मे पञ्चनखो गजे ॥ ५० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.50
- वैजयन्ती गुहाशयकुरुविन्दो हिङ्गुलेऽपि मुस्तेऽप्यथ गुहाशयः । ऋक्षे सिंहे च कूर्मे च ग्रहराजोऽर्कचन्द्रयोः ॥ २१ ॥ Vaijayantī 8.1.21