शुल्ब
śulbaक्ली · neut.In 12 kośas: 13 synonym verses, 3 as a nānārtha head word, 4 as a meaning of another word.
रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम् ।शुल्बं म्लेच्छमुखं द्व्यष्टवरिष्टोदुम्बराणि च ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शुल्बं वराटकं स्त्री तु रज्जुस्त्रिषु वटी गुणः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ताम्रं शुल्बं मर्कटाख्यं रक्तं व्यष्टं कनीयसम् ।म्लेच्छं वरिष्ठं म्लेच्छास्यं श्रेष्ठं रिष्टमुदुम्बरम् ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सूर्यपर्यायिगात्रार्थं ताम्रं शुल्बमुदुम्बरम् ।मर्कटम्लेच्छवक्त्रार्थं वरिष्ठं च कनीयसम् ॥ ५४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पाशकश्चैव पाशो यस्तथाकर्ष[145b]श्च ईरितः ।आकर्षकस्तत्कुशलः पाश्या स्त्री पाशसंहतौ ॥पाशाकर्षौ बन्ध-वल्गे शुल्ब-शुम्बे बटारकः ।गुणः स्त्रियौ रज्जु-तन्त्र्यौ वटी त्रिष्वथ सा यदि ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
तल्पं शयने शिल्पंपुष्पं कूर्पं त्रिविष्टपं रूपम् ।अविचयरिपं(?) शुम्बंनिकुरम्बं स्यात्कुरुम्बशुल्बे च ॥ ३ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
एते शब्दा नपुंसके भवन्ति । इदं धान्यं सस्यम् । द्विदलं मुद्गादीनाम् । अंशुकं वस्त्रम् । वितानं वस्त्रमयमावरणम् । वलयं सुवर्णादीनाम् । रत्नं मणिः । मिथुनं स्त्रीपुंसद्वन्द्वम् । श्मशानं मृतस्थानम् । बिसं पद्ममूलम् । तिमिरं तमः । अग्रं शिखरं श्रेष्ठं वा । खमाकाशम् ।पुञ्जाद्रिकोणकरीषकषायतरत्नपिण्याकगर्भदर्भार्भकश्च पुंसि स्युः ।पतनशुल्बताम्रचापनाम्नां नपुंसकता ॥ ६५ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
निशान्तं कुसिदं निम्नमन्तरीपं त्रिविष्टपम् ।परीपपुष्पशुल्बानि कुटुम्बनिकुरम्बके ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ताम्रे त्वौदुम्बरं शुल्बं दृ(ह्य?)ष्टं म्लेच्छमुखं रितिः(री?) ।वरिष्ठमथ तीक्ष्णं च शस्त्रकं पिण्ड इत्यपि ॥ ५४३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रूप्यं श्वेतम् दर्पणकं रजतं तारशुक्लगू ।उदुम्बरं म्लेच्छमुखं वरिष्ठं शुल्बताम्रके ॥ २४७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दुर्वर्णवङ्गजीवनरुद्राश्रुभवानि तुल्यानि ।ताम्रं म्लेच्छमुखं म्लेच्छं सुखं शुल्बमुदुम्बरम् ॥ १४५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
पाशो रश्मिर्गुणो बन्धो वराटः प्रग्रहो वटः ।शुल्बं शुल्बाप्यथ व्याधो मृगयुर्लुब्धकश्च सः ॥ १५३९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सौधं सुभीरुकं शुभ्रं खर्जूरं वंगजीवनम् ।ताम्रं शुल्बं मर्कटाम्यं रक्तं व्यष्ठं कनीयसम् ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शुल्बं तु ताम्रेऽपि च यज्ञकर्म-रज्जुप्रभेदे( ? )ऽपि समित्सुरज्जौ ।सम्बा स्त्रियां स्यान्मुसलाग्रलौह-वेष्टे पवौ पुंसि च संप्रदिष्टा ॥ २८ ॥
इन्द्रवज्रा
सङ्ख्याज्ञाने विरहिते त्वेष त्रिष्वथ पेलवे ।उभ्र ऊर्ध्वस्थिते च त्रिः पुमांस्तु स्यात् पयोमुचि ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
शुल्ब as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश ताम्रनरः स्यादर्जुने मर्त्ये भरो निर्भरभारयोः । ताम्नं शुल्बे वर्णभेदे चरुर्हव्यार्थभाण्डयोः ॥ Dharaṇikośa 26.1.2
- कोषकल्पतरु ताम्रस्नुह्यां तु वज्रापि गुडूचिकायां स्नुह्यन्तरेऽपि प्रथिता * वज्री । शुल्बे तु ताम्रं परगाम्यरुणे स्या- दस्रस्तु कोणेऽपि कचेऽथ रक्ते ॥ ५७ ॥ Koṣakalpataru 6.27.57
- नानार्थार्णवसंक्षेप ताम्रसुगतस्य च ताम्रं तु स्यात् क्लीबं शुल्बरूपयोः । ना शुल्बवर्णसदृशे वर्णे तद्वति तु त्रिषु ॥ ५२६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.526
- वैजयन्ती ताम्रताम्रं शुल्बे शुल्बनिभे तिग्मास्तीक्ष्णोष्णभास्कराः । तीक्ष्णमुष्णे क्ष्णुते युद्ध आत्मत्यजि विषेऽयसि ॥ ३७ ॥ Vaijayantī 6.5.37