रूप
rūpaक्ली · neut.In 19 kośas: 30 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 40 as a meaning of another word.
स्युरुत्तरपदे प्रख्यः प्रकारः प्रतिमो निभः ।भूतरूपोपमाः काशः संनीप्रप्रतीतः परः ॥ १४६२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 ती (wrong syllable)
genderविadj.
औपम्यमनुकारोऽनुहारः साम्यं तुलोपमा ।कक्षोपमानमर्चा तु प्रतेर्मा यातना निधिः ॥ १४६३ ॥छाया छन्दः कायो रूपं बिम्बं मानकृती अपि ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 का (wrong syllable)
genderक्लीneut.
रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ॥ ७ ॥गोचरा इन्द्रियार्थाश्च हृषीकं विषयीन्द्रियम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ईहामृगः प्रकरणं समवाकार इत्यपि ।व्यायोगश्चेति रूपाणि नाट्यस्यैतानि कल्पनाः ॥ १४६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
एकेंदु रजनीनाथ कुभु चन्द्रं च मेदिनी ।धरारूप निशानाथ रजनीश निशाकर ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दुर्वर्णं पुंसि वा रूप्यं रूपं रौप्यं यवीयसम् ।तारं लोहं वसुश्रेष्ठं रजतं रुचिरं पुनः ॥ ५४३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अवहित्थमपि क्लीबेऽथ स्वभावस्तु पुंस्ययम् ।निसर्गश्च पुनः क्लीबे स्वरूपं रूपमित्यपि ॥ १४० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा भूतगणाः क्रमात् ।विषयाः स्युरमी ह्येषामिन्द्रियार्थश्च गोचरः ॥ १५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 र्श (wrong syllable)
genderक्लीneut.
रूपस्य निकुरम्बस्य तद्वच्छुल्वकुटुम्बयोः ।स्यात्तलभप्रसभयोस्तथैव युग्मतोक्मयोः ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
रूपे चाक्षुषमब्ज इत्यनुभवेर्वर्योपि(?) वर्णो स्त्रियांश्वेतादित्रिषु तद्युतेष्वथ सितः शुक्लोऽवदातः शुचिः ।श्येनः शुभ्र-वलक्ष-शुद्ध-धवलाः श्वेतश्च गौरोऽर्जुनःस्यादस्मिन्खरु-पाण्डरौ च विशदः शौक्लं तु भावेऽन्तिमे ॥ २६ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderक्लीneut.
रूपयौवनलालित्यैः शोभा स्यादङ्गभूषणम् ।रूपं क्लीबे च लावण्यं सौन्दर्यं च समं त्रयम् ।कामेनाप्यायिता कान्तिः सैव दीप्तिस्ततोऽधिका ॥ १७७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
भावः स्वभावः सहजो धर्मोऽस्त्री स्वो निसर्गकः ।आजानलक्षणानूकरूपतत्त्वानि शीलकम् ।संसिद्धि-प्रकृती रीतिः शीलीयं शीलजे त्रिषु ॥ १९६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं रूपमित्यपि ।आकृतिः स्यादुपशयो व्याधेर्यः शमकारकः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्रख्य-प्रतीकाश-निभोपमानो-पमा-प्रकार-प्रतिम-प्रकाशाः ।संकाश-नीकाश-सनाभि-भूतरूपादयश्चोत्तरगाः समार्थाः ॥ ६६ ॥
उपजातिः
genderविadj.
तल्पं शयने शिल्पंपुष्पं कूर्पं त्रिविष्टपं रूपम् ।अविचयरिपं(?) शुम्बंनिकुरम्बं स्यात्कुरुम्बशुल्बे च ॥ ३ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
एते शब्दाः नपुंसके भवन्ति । इदं भयं त्रासः । बीजमङ्कुरोत्पत्तिकारणम् । सिध्मं कुष्ठविशेषः । पदं स्थानम् । बर्हं मयूरपिच्छम् । शुक्रं रेतः । तक्रं[क्र] मथितम् । सुखं भोगः । दुःखं पीडा । शिखरं शृङ्गम् । असृक् रक्तम् । सदैवेति वचनाद्भयादीनां व्यभिचारः । अयं भयः ।पाषाणोपलशृङ्गारप्रस्थभृङ्गारमस्तकस्तबकाः ।रूपं मुक्त्वा शब्दरसस्पर्शगन्धादयश्चोक्ताः सदा पुंसि ॥ ५४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
एते शब्दाः सदा पुंसि भवन्ति । यथा पाषाणः प्रस्तरः । उपलः शिला पाषाण एव । शृङ्गारो विदग्धता । प्रस्थः परिमाणम् । भृङ्गारः सुवर्णमयः कलशः । मस्तकः शिरः । स्तबकः पुष्पोत्करः । शब्दो ध्वनिः । रसो माधुर्यादिः । स्पर्शो मृदुकर्कशादिः । गन्धो नासिकाग्राह्यः कुसुमादेः । रूपं मुक्त्वा रूपं विहाय ।रूपं नपुंसके भवति । इदं रूपं चक्षुर्ग्राह्यम् ।शेखरयूपपुरोडाशकूपसूपलवशष्पाः ।धर्ममयवासोदशादाराः पुंसि बहुत्वं चैषाम् ॥ ५५ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ।गोचरा इन्द्रियार्थाश्च विशिष्यैवं विभाव्यताम् ॥ २७६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्मृतं हि शृङ्गीकनकमलंकारस्य योग्यके ।खर्जूरश्वेतदुर्वर्णरूप्य(प?)रूप्याणि राजि(ज?)ते ॥ ५४२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्वरूपं लक्षणं भावो रूपधर्मात्मरीतयः ।सृष्टिः सर्गश्च निर्माणं करणं घटनं कृतिः ॥ १२३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रूप्यं रूपं तथा श्वेतं त्रापुषं रजतं सितम् ।दुर्वर्णकञ्च दुर्वर्णं जीवनं बङ्गजीवनम् ॥ १८०२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
प्रकारश्चाथ नीकाशः सङ्काशो रूपमेव च ।तदापि सदृशार्थकत्वमायात्येव न संशयः ॥ २६५८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderविadj.
अविद्याऽहंमतिः स्त्री स्यादज्ञाने परिकीर्तिता ।रूपः शब्दस्तथा गन्धो रसः स्पर्शस्तु पञ्च वै ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशप्रभोपमाः ।कल्पभूताभरूपाद्याः स्युरुत्तरपदे त्रिषु ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
शब्दस्पर्शरसा रूपं गन्धश्च विषया अमी ।इन्द्रियार्था इन्द्रियं तु स्यादक्षं करणं च तत् ॥ २८७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दीर्घबाहू रसो रूपं नादाख्यश्चातिचञ्चलः ।ञो धर्मः सुखदो ज्ञानी वामकराङ्गुलीनखः ।एकपादः कुण्डली च वामपाणिस्तथा नखः ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 क (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शल्यं तूस्तं च कल्कोऽथ भद्रं भल्लं शिवं तथा ।शं शुभं चाव्यये प्राणी सत्त्वो रूपं चतुष्पदः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रूपं तत्त्वं सतत्त्वं च स्वरूपं च सलक्षणम् ।सहजं निजमाजानं धर्मसर्गौ निसर्गवत् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
खादीनां तु गुणाः शब्दः स्पर्शो रूपं रसः क्रमात् ।गंधश्चेतीन्द्रियार्थास्ते विषया गोचराश्च ते ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दुर्गमार्गेऽपि कान्तारं गृहवाट्यां च निष्कुटः ।रूपं मृगेऽपि विज्ञेयं बभ्रुः स्यान्नकुलेऽपि च ॥ ८१६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsमृग
रूपमाका … ।ग्रन्थावृत्तौ पशौ शब्दे नाटकादिस्वभावयोः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
नाटके नाटकाद्येषु शुक्लकृष्णादिकेष्वपि ।ग्रन्थावृत्तौ च मृगजात्यन्तरे तु द्वयोरयम् ॥ १११७ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
रूपणे तु पुमान् रूपो रूप्यं तु क्ली विभूषणे ।आहते हेमरजतद्वये रजत एव च ॥ १११८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsरूपण
ग्रन्थावृत्तौ नाटकादौ श्लोके चा कोरकेऽपि च ।रेपः क्रूरे निन्दिते च रोपो बाणे च रोपणे ॥
अनुष्टुप्
doubtful
रूप as a meaning in nānārtha verses
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) गुणसत्त्वादौ रूपादौ शौर्यादौ तन्तुषु प्रयोगज्ञाः । गुणशब्दं सिञ्जिन्यां प्रयोजयन्त्यप्रधानेऽपि ॥ ८६५ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.865
- धरणिकोश वर्णवर्णो गुणाक्षरयशःशुक्लादिब्राह्मणादिषु । कुथास्तुत्यनुलेपेषु वर्णे स्याद्भेदरूपयोः ॥ Dharaṇikośa 14.3.9
- धरणिकोश बलबलं शक्तिश्च सैन्यं च रूपे स्थौल्ये बलोऽसुरे । काके हलिनि शक्ते च बला वाट्यालके स्मृता ॥ Dharaṇikośa 27.3.2
- धरणिकोश वर्चस्वेधा विद्वानपि ब्रह्मा वर्चांसि रूपविट्त्विषः । एनोऽपराधे दुरिते आगः पापापराधयोः ॥ Dharaṇikośa 31.1.3
- कोषकल्पतरु वर्णक्षारे पुंस्यथ कर्ण आदिमगतो राधासुते च श्रुतौ चूर्णस्त्विन्दुपलाशिनोरथ मखे स्वर्णं तथा हेम्नि च । ********** यशःस्तुत्योः कुथायां गुणे वर्णोऽस्त्री तु विलेपनाक्षरभिदा रूपे द्विमुक्कुङ्कुमे ॥ ८ ॥ Koṣakalpataru 6.15.8
- कोषकल्पतरु आकृतिजात्यङ्गरूपेषु मताकृतिः स्त्री सौस्थ्ये तथा*स्तमने च सौख्ये । स्यान्निर्वृतिः साधुनयध्रुवाम्बा- र्थिका सुनीतिर्गदिताथ वृत्तौ ॥ ३८ ॥ Koṣakalpataru 6.16.38
- कोषकल्पतरु बलस्थौल्ये तु गन्धोपलसैन्ययोश्च रूपे च षण्ढे[65a]सहसि स्त्रियां न । वाट्यालके स्त्री पलमस्त्रियां स्या- दुन्मानमांसेऽपि च सूक्ष्मकाले ॥ ४७ ॥ Koṣakalpataru 6.28.47
- कोषकल्पतरु आमिषउत्कोचसंभोगमनोज्ञमूर्ति- रूपादिकेषु प्रथितः प्रवीणैः । आकर्ष उक्तः फलके तु सारे द्यूते तथा पाशक इन्द्रिये च ॥ ५९ ॥ Koṣakalpataru 6.30.59
- कोषकल्पतरु वर्चस्विष्णौ बुधे ब्रह्मणि चाथ पापे- ऽपराध आगोऽथ पुरीषदीप्त्योः । रूपेऽपि वर्चोऽथ सुधांशुपुत्रे पुमांश्च वेदे त्वभिलाषके च ॥ ९९ ॥ Koṣakalpataru 6.31.99
- नानार्थार्णवसंक्षेप अब्जस्वाङ्गभेदेऽपि चाब्जस्तु रूपे कश्चित् सरोरुहे । अप्नस्तु रूपेऽपत्ये च क्रियायामप्यथो अयः ॥ ९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.9
- नानार्थार्णवसंक्षेप पेशस्पेशो रूपे हिरण्येऽथ सूकरस्य हलस्य च । पोत्रं मुखाग्रे पौंस्यं तु बले युद्धेऽथ बर्हवाक् ॥ ४३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.43
- नानार्थार्णवसंक्षेप कृविचतुरक्षरकेच्छन्दोभेदेऽशीत्यक्षरेऽपि च । कृविस्तु रूपे ना तन्तुवायद्रव्ये च कैश्चन ॥ २७८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.278
- नानार्थार्णवसंक्षेप ऌयातिना तु ख्यारूपयोर्धात्वोः खिद्रो ना शशलाञ्छने । क्ली तु विघ्ने परे त्वेनमुपतापे प्रचक्षते ॥ ३१९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.319
- नानार्थार्णवसंक्षेप ताम्रसुगतस्य च ताम्रं तु स्यात् क्लीबं शुल्बरूपयोः । ना शुल्बवर्णसदृशे वर्णे तद्वति तु त्रिषु ॥ ५२६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.526
- नानार्थार्णवसंक्षेप बलबलं रूपेऽस्थनि स्थौल्ये शक्तिरेतश्चमूप्वथ । बलभद्रे यावकाख्ययवभेदे च नाथ तम् ॥ ८३३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.833
- नानार्थार्णवसंक्षेप मरुत्मरुत् तु ना देवभेदे पवने शिखरे गिरेः । केचित् तु मरुदेशेऽपि रूपे चर्त्विजि नप् पुनः ॥ ९७२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.972
- नानार्थार्णवसंक्षेप वेसरूपे च कश्चित् क्लीबं तु व्योम्नि कश्चित्तु वारिणि । वेणस्तु द्वे मनुष्याणां जातिभेदे प्रकीर्तितः ॥ १२८९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1289
- नानार्थार्णवसंक्षेप शष्पशवस्तु कुणपे न स्त्री जले तु क्ली गतौ तु ना । शष्पं बालतृणे क्लीबं रूपे च भगवांस्त्वमुम् ॥ १३१५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1315
- नानार्थार्णवसंक्षेप सूदप्रेरिते चाथ सूतौ च प्रेरणे च नपुंसकम् । सूदो ना सूपकारे च सूपे रूपे च नप्स्रियोः ॥ १५३८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1538
- नानार्थार्णवसंक्षेप अर्जुनमातुरेकसुते शौक्ल्ये यमे दृष्टिरुजान्तरे । ककुभाख्यद्रुमे क्ली तु तृणे रूपे च हेम्नि च ॥ १३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.13
- नानार्थार्णवसंक्षेप अमतिरूपे प्रावृषि च त्रिस्तु निर्मतावरतिस्तु ना । असुखक्रोधयोस्त्रिस्तु रतिहीनेऽदितिः पुनः ॥ १४५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.145
- नानार्थार्णवसंक्षेप आशयसङ्घे चेतसि चेत्याह सज्जनो विभवे त्वमुम् । अजयः प्राह रूपेण पुनर्जीर्णे च भेद्यवत् ॥ १८४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.184
- नानार्थार्णवसंक्षेप तमसनदीभेदे परैरुक्तो ना रूपाध्यवसाययोः । त्वक्पत्रं तु वराङ्गाख्यगन्धद्रव्ये नपुंसकम् ॥ ८३० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.830
- नानार्थार्णवसंक्षेप पिशुनमन्त्रभेदे कवचने परेषां चापवादिनि । क्लीबं तु कुङ्कुमे रूपे कपिवक्त्रे त्वभाषत ॥ ११७० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1170
- परमानन्दीयनाममाला भगभगो ज्ञाने रवौ रूपप्रभावश्रीषु दृश्यते । यत्ने पुण्ये यशोमुक्तिवीर्ययोनिषु शीतगौ ॥ ३२७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.20.327
- शब्दरत्नावली निसर्गनिसर्गः सर्गरूपादौ निषङ्गः सङ्गतूणयोः । पत्राङ्गोऽस्त्री भूर्जपत्रे पद्मके रक्तचन्दने ॥ पन्नगः स्यादौषधीभित् पन्नगाशनयोरपि । प्लवगोऽरुणमण्डूकवानरप्लवपक्षिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.39
- शब्दरत्नावली आकृतिआयतिः स्यात् स्त्रियां दैर्घ्ये भाविकालप्रभावयोः । आयत्तिः स्नेहवलयोर्वशित्वे वासरे स्त्रियाम् । आकृतिः स्यात् स्त्रियां देहेहृतौ (?) सामान्यरूपयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.87
- शब्दरत्नावली बलबलं सैन्ये गन्धरसे सामर्थ्यस्थौल्यरूपयोः । बला वाहालके ना तु वायसे दैत्यसामयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.27
- शब्दरत्नावली वर्चस्वर्चस्तेजोरूपविष्ठास्वपि क्लीबं बुधे पुमान् । बर्हिः पुमान् वीतिहोत्रे भवेद्दर्भेऽपि न स्त्रियाम् । वाहसोऽजगरे नीरनिर्याणे सुनिषण्णके ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.32
- शब्दरत्नाकर वर्चस्हरे राहौ च वर्चोऽर्चीरूपविड्भाःसु तेजसि । वरो नावृतिजामात्रोर्देवताभ्यः समीप्सिते ॥ २००० ॥ Śabdaratnākara 4.1.2000
- तन्त्राभिधान झविराजेन्द्रो धनुर्हस्तः कर्कशो नादजः कुजः । दीर्घबाहुर्बलो रूपमाकन्दितः सुचञ्चलः ॥ ८३ ॥ Tantrābhidhāna 2.26.83
- तन्त्राभिधान दस्वस्तिकः कुटिला रूपं कृष्णश्चोमा जितेन्द्रियः । धर्महृद्वामदेवश्च भ्रमिर्बाहुः सुचञ्चला ॥ १११ ॥ Tantrābhidhāna 2.35.111
- त्रिकाण्डशेष अङ्कशक्रार्कपर्णयोश्चार्कोऽभीकस्त्वभयकामिनोः । रूपकान्तिकयोश्चाङ्कोऽलिमकौ भेककोकिलौ ॥ २ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.2
- त्रिकाण्डशेष आकृतिक्षिप्राद्रिभेदयोरतः स्याल्लाजेष्वपि चाक्षतम् । कृषावसत्येऽप्यनृतमाकृतिर्जातिरूपयोः ॥ १४७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.147
- त्रिकाण्डशेष संस्थानसमानो देहवायौ च संस्थानं मृत्युरूपयोः । सन्तानः सन्ततौ देववृक्षे चाऽपत्यगोत्रयोः ॥ २६८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.268
- त्रिकाण्डशेष बिम्बप्लीहविप्लवयोर्डिम्बः प्रलम्बो दैत्यशाखयोः । बिम्बं बिम्बीफले रूपे शम्बस्तु मुशलानने ॥ २८२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.282
- त्रिकाण्डशेष बलबलं गन्धरसे रूपे क्लीबं वाट्यालके स्त्रियाम् । बहुलः कृष्णपक्षेऽपि मेलानन्द्यपि वार्दलः ॥ ४०३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.403
- वैजयन्ती वर्चस्वर्चोऽर्चीरूपविड्भाः सु वनं भास्यप्सु कानने । व्रतं विष्ण्वृतुवर्षेज्यातपोमासाग्निभुक्तिषु ॥ ३१ ॥ Vaijayantī 6.3.31
- वैजयन्ती बलअर्केऽग्नौ क्ली तु वेदेऽन्नं स्वाध्यात्मात्मतपःसु च । बलं रूपेऽस्थनि स्थौल्ये शक्तिरेतश्चमूषु च ॥ ५४ ॥ Vaijayantī 6.5.54
- वैजयन्ती वरवरो ना रूपजामात्रोर्देवादेरीप्सिते वृतौ । त्रिष्वग्र्ये क्ली मनागिष्टे व्यक्तं स्पष्टे बुधे तु ना ॥ ७२ ॥ Vaijayantī 6.5.72