मन्दिर
mandiraक्ली · neut.In 19 kośas: 29 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 16 as a meaning of another word.
ऊरुसंधिर्वङ्क्षणः स्यात्सक्थ्यूरुस्तस्य पर्व तु ॥ ६१३ ॥जानुर्नलकीलोऽष्ठीवान्पश्चाद्भागोऽस्य मन्दिरः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 की (wrong syllable)
genderपुंmasc.
गेहभूर्वास्तु गेहे तु गृहं वेश्म निकेतनम् ॥ ९८९ ॥मन्दिरं सदनं सद्म निकाय्यो भवनं कुटः ।आलयो निलयः शाला सभोदवसितं कुलम् ॥ ९९० ॥धिष्ण्यमावसथं स्थानं पस्त्यं संस्त्याय आश्रयः ।ओको निवास आवासो वसतिः शरणं क्षयः ॥ ९९१ ॥धामागारं निशान्तं च कुट्टिमं त्वस्य बद्धभूः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गृहं गेहोदवसितं वेश्म सद्म निकेतनम् ॥ ४ ॥निशान्तवस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम् ।गृहाः पुंसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आवासावसथं गृहं च भवनं स्थानं निशान्तं कुलं,संस्त्यायो निलयो निकाय्यमुटजं गेहं कुटं मन्दिरम् ।धिष्ण्यं धाम निकेतनं च सदनं पस्त्यं च वास्तु क्षयःशाला वेश्म निवेशनोदवसिते प्रोक्ते च सद्मौकसी ॥ २९१ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderक्लीneut.
आलयं भुवनं गेहं गृहं क्षेत्रं च मन्दिरम् ॥ ५२ ॥
genderक्लीneut.
वा मन्दिरं पत्तनं स्यात्पट्टनं कटकोऽस्त्रियाम् ।स्यादभिष्यन्दिवमनमुपपर्यायतः पुरम् ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
एडूकमेडुकं न स्त्री स्यातामथ निवेशनम् ।सदनं सादनं वेश्म भवनं मन्दिरं विटम् ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अस्त्र्यष्ठीवत्तस्य पर्व वारकीलोथ तस्य तु ।पश्चाद्भागे मन्दिरः स्यात्प्रत्यग्रं तदधः पुनः ॥ २१५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्द्धहारश्चतुःषष्टिर्गुच्छमाणवमन्दिराः ।अपि गोस्तनगोपुच्छावर्द्धमर्द्धं यथोत्तरम् ॥ २६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वल्लभो मङ्गलश्चापि षडुक्ता मण्डका अथ ।अमरो मन्दिरश्चापि विचारः कुन्दसंज्ञकः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्याद्गात्रापरनासीरमन्दिराणां ततः परम् ।मयूरकादम्बरयोः शस्त्रस्य नगरस्य च ॥ १३२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीक्लीf. n.
कुटिर्द्वयोः पुंसि न मन्दिरा स्यात्स्त्रियां न गेहं भवनं च वास्तु ।स्थानं च धानं वसतिश्च शालासभा निशान्तं च निकेतनं च ॥ ३३ ॥
उपजातिः
genderक्लीneut.
टङ्के नलकिनी टङ्गो अष्ठीवज्जानु चास्त्रियौ ।नलकीलश्चोरुपर्व पश्चाद्भागोऽस्य मन्दिरः ॥ १५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
किणौ कक्षाधरेऽथाधोमन्दिरे समुदीरिते ।पृष्ठभागे मन्दिरयोरुक्ते जानु-कपालिके ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 म (wrong syllable)
genderक्लीneut.
महोदयं कांस्यमृगव्यचव्य-वणिज्यवीर्याणि तमिस्र-शस्त्रे ।त्वक्क्षीरकादम्बर-मन्दिराणिमसूरनासीरयुतानि तद्वत् ॥ ८३ ॥
उपजातिः
genderस्त्रीक्लीf. n.
स्थाल्यादीनां स्त्रीत्वं भवति । इयं स्थाली रन्धनभाण्डम् । सभा गोष्ठी । जरा वृद्धत्वम् । स्थली उच्चनिर्जलो देशः । वीची तरङ्गः । छविर्लावण्यम् । कटिः श्रोणी । मञ्जरी वृक्षस्य । वल्ली लता ।शिल्पं छर्दिस्त्वन्नं शमलमरकतपलाशकृच्छ्राणि ।मन्दिररिक्ते च नपुंसके मन्दुरां तु स्त्रियां विद्धि ॥ ८० ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
सदनं सद्म भवनं धिष्ण्यं वेश्माथ मन्दिरम् ।गेहं निकेतनागारं निशान्तं निवृतं गृहम् ॥ १३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मार्गत्रयं च शृङ्गाटं चत्वरं बहुपथं स्मृतम् ।मन्दिरं सदनं गेहं गृहं सद्म निकेतनम् ॥ २७० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वङ्क्षणस्तूरुसन्धिः स्यात्सक्थ्यूरुस्तस्य पर्वणि ।नलकीलस्तथा जानु पश्चाद्भागोऽस्य मन्दिरः ॥ २७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शुम्बं तुम्बं कांस्यजालस्थलानिस्थाली गोला छर्द्यलाबूडवोऽथ ।शास्त्रं गात्रं काहलं मन्दिरं चवीर्यं नासीरापरे पित्तलापि ॥ १७२ ॥
शालिनी
genderस्त्रीक्लीf. n.
सदनं भवनागारे मन्दिरं तल्पमाशया ।शय्या पर्य्यङ्कगः? खट्वाऽऽस्तरणं तूलिका सुवा? ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मन्दिरं सदनं सद्म निलयो भवनं गृहम् ।ओको निवास आवासो धिष्ण्यं धाम निकेतनम् ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अष्ठीवान्नलकीलश्च जानुर्नाम त्रयं भवेत् ।पश्चाद्भागोऽस्य मन्दिरः कपोली त्वग्रिमः पुनः ॥ ९९० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 न्दि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अगारञ्च गृहं गेहं सदनं सद्म मन्दिरम् ॥ १६९६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्यान्निकाय्यो निवसनं केतो भवनमन्दिरम् ।आलयश्च गृहाः पुंसि भूम्नि कूटो द्वयोः सभा ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गृहं गेहं धाम धामं मन्दिरं मन्दिरा कुटिः ।कुटः कुट्योकः सान्तं षण् पुंस्योकोऽदन्त उच्यते ॥ ३४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 कः (wrong syllable)
genderक्लीneut.
सदनभवनवेश्मसद्मगेहावसथनिवेशनमन्दिरास्पदानि ।केचिदावसथं पुंसि निकेतं च प्रचक्षते ॥ ८४२ ॥
पुष्पिताग्राtwo metres in one verse
genderक्लीneut.
निशान्तं सदनं वस्त्यमगारं मन्दिरं पुरम् ॥ ८८ ॥
genderक्लीneut.
शय्यं निवसनं सद्म बुन्दिरं वेश्म मन्दिरम् ।निकार्यवासावसथनिकाय्यनिलयालयाः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पुरोऽधिकमुपर्यग्राण्यगारे नगरे पुरम् ।मन्दिरं चाथ राष्ट्रोऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे ॥ १८४ ॥
अनुष्टुप्
meanings
मन्दिर as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश धामन्वर्ष्म देहे प्रमाणे स्यादाकारेऽप्यतिसुन्दरे । धाम शक्तौ प्रभावेऽपि तेजोमन्दिरजन्मसु ॥ Dharaṇikośa 19.2.8
- कोषकल्पतरु कुटीकुटी द्वयोर्मन्दिरमद्यकुम्भ- दासीषु गुच्छे[270a]ऽथ पटः पियालौ । पुरस्कृतौ चैलवरे लटस्तु प्रमादवाग्दूषणयोर्निरुक्तः ॥ ४ ॥ Koṣakalpataru 6.10.4
- कोषकल्पतरु छत्वरछत्वरो मन्दिरे स्यान्निकुञ्जे तथा- ऽथेत्वरो दुर्विधे नीचके चाध्वगे । क्रूरकर्मण्यपि प्रोच्यते वाच्यव- त्पीवरः कच्छपे वारिधौ पीव्नि च ॥ ३० ॥ Koṣakalpataru 6.27.30
- नानार्थार्णवसंक्षेप क्षयक्रियायां वसतेर्धातोर्हिंसायां गमनेऽपि च । मन्दिरे चाथ कल्पः स्यान्न्याये देवद्रुमे विधौ ॥ २२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.22
- नानार्थार्णवसंक्षेप गर्तइत्येवं तस्य याथात्म्यं समूलत्वं च चिन्त्यताम् । गर्तस्तु स्यात् सभास्थाणौ मन्दिरेऽप्यवटेऽपि च ॥ ४३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.43
- नानार्थार्णवसंक्षेप वेश्मन्वेश्म स्यान्मन्दिरे लग्नादपि राशौ तुरीयके । वैष्ट्रं तु यकृति स्वर्गे गेहेऽपि परमात्मनि ॥ ६० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.60
- नानार्थार्णवसंक्षेप शय्याशय्या स्त्री शयनीये च ग्रन्थगुम्फे च सा त्रि तु । शयताधौ पाणिभवे मन्दिरे तु नपुंसकम् ॥ १३०८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1308
- नानार्थार्णवसंक्षेप सभासभा सभ्येषु सङ्घाते द्यूते सदसि मन्दिरे । स्त्री त्रिस्तु तत्र यद्वस्तु व्योमाद्यं भेन संयुतम् ॥ १४४३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1443
- नानार्थार्णवसंक्षेप सन्धिलासन्धिला तु सुरुङ्गायां नदीमन्दिरयोरपि । सरघा तु शुनीभेदे देवानां मक्षिकान्तरे ॥ ९७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.1.97
- नानार्थार्णवसंक्षेप मण्डलीआवलौ मालिकाप्याढ्यजनानां मन्दिरान्तरे । सप्तलासंज्ञके पुष्पवल्लिभेदेऽप्यसौ स्मृता ॥ १३८७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1387
- परमानन्दीयनाममाला कुञ्जकाका तु काकजङ्घायां काकमाच्यामपि स्मृता । कुञ्जस्तु दन्तिनां दन्ते निकुञ्जे मन्दिरे हनौ ॥ ८५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.85
- परमानन्दीयनाममाला पुरपीलुः काण्डे तरौ पुष्पे परमाणौ मतङ्गजे । पृथुर्भूपे विशाले च पुरं मन्दिरदेहयोः ॥ २९१ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.291
- शब्दरत्नावली सभादम्भः स्यात्कैतवे कल्के साटोपाहङ्कृतावपि । दृन्भूश्चवज्रचक्राहिमुख्यभूतिषु च स्त्रियाम् ॥ नाभिर्ना चक्रमध्ये च क्षत्रिये मुख्यभूपतौ । द्वयोः प्राण्यङ्गमध्ये तु स्त्रियां कस्तूरिकामदे ॥ निभो व्याजे तु पुंलिङ्गः प्रकाशे सदृशे त्रिषु । रम्भः कपौ च वंशे ना कदल्यप्सरसोः स्त्रियाम् ॥ विभुर्वृद्धे प्रभौ राज्ञि ब्रह्मशङ्करयोः पुमान् । शम्भुर्महेश्वरे सिद्धे सुगते परमेष्ठिने ॥ शुभं क्षेमे शुभोयोगे शुभा कान्तीच्छयोः स्त्रियाम् । सभाद्यूते मन्दिरे च गोष्ट्यां सामाजिके स्त्रियाम् ॥ स्वभूर्विष्णौ विधौ पुंसि स्तम्भः स्थूनाजडत्वयोः । Śabdaratnāvalī 7.24.7
- शब्दरत्नावली ओकस्ओक आश्रयमात्रे स्यान्मन्दिरे च नपुंसकम् । कीकसं क्रिमिजातौ स्यात्क्लीबं कुल्ये तु कर्कशे । चमसा पिष्टके यज्ञपात्रभेदे नपुंसकम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.20
- शब्दरत्नाकर शालाशुचिर्मासे जातवेदस्युपधाशुद्धमन्त्रिणि । त्रिषु शुद्धे सिते शाला मन्दिरस्कन्धशाखयोः ॥ २०१७ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2017
- वैजयन्ती ओकस्ओजोऽवष्टंभबलयोरोकसी मंदिराश्रमौ । क्रियायजनयोः कर्म क्षीरं दोहनमंबु च ॥ ४ ॥ Vaijayantī 6.3.4