कष्ट
kaṣṭaक्ली · neut.In 14 kośas: 13 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 10 as a meaning of another word.
मनसः कर्म संकल्पः स्यादथो शर्म निर्वृतिः ।सातं सौख्यं सुखं दुःखं त्वसुखं वेदना व्यथा ॥ १३७० ॥पीडा बाधार्तिराभीलं कृच्छ्रं कष्टं प्रसूतिजम् ।आमनस्यं प्रगाढं स्यादाधिः स्यान्मानसी व्यथा ॥ १३७१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ।स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत् ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
यातना कारणा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ।स्यात्कष्टं कृच्छमाभीलं क्लेशं दुःसहमित्यपि ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
क्लीबे दुःखमकं कलाकल अमानस्याऽऽमनस्ये तथा-ऽऽभीलं स्याद्गहनं प्रगाधमुदितं कष्टं च कृच्छ्रं समम् ।तृप्रः सूतिजकक्षसत्रमसुखं पुंस्याधिरर्त्तिः स्त्रियाम्आबाधाऽपि च वेदना निगदिता पीडा च बाधा व्यथा ॥ ४८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderक्लीneut.
परञ्जं कटु स्यादकार्येऽट्ट-कष्टेविधौ दिष्टमह्नो मुखे व्युष्टमुक्तम् ।गिरि म्लिष्टमिष्टं क्रतोः कर्मणि स्या-ल्ललाटं करोटं कृपीटं च रिष्टम् ॥ ९६ ॥
भुजङ्गप्रयातम्
genderक्लीneut.
मृषालीकं मुधा मोघं विफलं वितथं वृथा ।विधुरं व्यसनं कष्टं कृच्छ्रं गहनमुद्धरेत् ॥ १८६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सौख्यं सातं तथा दुःखं पीडा स्यादर्तिवेदने ।कष्टं कृच्छ्रं व्यथा बाधा स्यादाभीलं तथाशुभम् ॥ २६० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दुःखं कष्टं व्यथा पीडा वेदना यातनासुखम् ।कृच्छ्रं बाधार्तिराभीलं विधुरं व्यसनं विपत् ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अर्त्तिः कृच्छ्रं तथा कष्टं वैमनस्यं प्रयुज्यते ।आभीलं चापि नामास्ति स्थादाऽऽधिर्मानसी व्यथा ॥ २४९३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पीडा कष्टं व्यथा दुःखं अर्तिरार्तिश्च पीडनम् ।आबाधा बाधनं बाधा कृच्छ्रं दुःखं प्रसूतिजम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आभीलकष्टकृच्छ्राणि भेद्यवर्तिनि चेत् त्रिषु ।आशरकौणपकर्बुरराक्षसरात्रिंचरासृक्पाः ॥ १२० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
प्रसूतिजममानस्यं कृच्छ्रं कष्टं कलाकलम् ॥ ७३ ॥
genderक्लीneut.
यातना कारण दुःखं त्वामनस्यं प्रसूतिजम् ।स्यात् कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां तद्वदर्थकाः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ण (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कष्ट as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश दुर्[प्र] प्रकर्षे गताद्यर्थे स्वः स्वर्गपरलोकयोः । दुः कष्टे तु निषेधे [च] पुनरप्रथममेदयोः ॥ Dharaṇikośa 34.16.1
- कोषकल्पतरु अहोअहो बतामन्त्रणविस्मयेषु कष्टे दयायामपि चाभिमुख्ये । ततो यतः स्तो नियमे विभागेऽ- थातिः प्रशंसापचितिप्रकर्षे । अतिक्रमासंप्रतिवाचकः स्या- दारात्तु दूरान्तिकवाचकश्च ॥ ९४ ॥ Koṣakalpataru 5.1.94
- कोषकल्पतरु दुस्प्रश्नानुनीत्योरपि संभ्रमे तु क्रोधे विषादे स्मरणेऽप्यये स्यात् । मध्यान्तिकेऽर्थे समया प्र तु स्या- द्गते प्रकर्षेऽप्यथ दुश्च कष्टे ॥ १२ ॥ Koṣakalpataru 5.1.12
- कोषकल्पतरु कृच्छ्रकृच्छ्रं तथा सान्तपनादिकेऽस्त्री चन्द्रस्तु कम्पिल्लहिमत्विषोर्ना । जले तु षण्ढे घनसारहेम्नो- र्न स्त्रीन्द्र आदित्यशचीशयोः स्यात् ॥ ५१ ॥ Koṣakalpataru 6.27.51
- नानार्थार्णवसंक्षेप कृच्छ्रप्राप्ते च कृष्टिक्रियया कर्षणे तु नपुंसकम् । कृच्छ्रं कष्टे त्वधर्मे क्ली तद्वति त्रिषु न स्त्रियाम् ॥ २७४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.274
- नानार्थार्णवसंक्षेप घोरकष्ट इत्यपरे द्वे तु सृगाले क्ली तु कुङ्कुमे । घोलस्तु ना कपाले स्यात् क्ली दण्डाहतके तु सः ॥ ३९१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.391
- नानार्थार्णवसंक्षेप विधुरविज्ञेयं विधुरं सद्भिः कष्टविश्लिष्टयोरपि । विकले प्रत्यवेते च विलीनं त्वपि विद्रुते ॥ ५५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.4.55
- नानार्थार्णवसंक्षेप आभीलअदित्यादित्यसम्बन्धिन्यथ क्ली रजसि स्मृतम् । आभीलं क्ली भवेत् कष्टे त्रि तु तद्वति भीकरे ॥ २१६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.216
- परमानन्दीयनाममाला तापराहौ गुणान्तरे चाथ तोकं संतानपुत्रयोः । तापः कष्टे च संतापे तेजो मोक्षप्रभावयोः ॥ २२२ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.15.222
- वैजयन्ती आभीलआविद्धौ क्षिप्तकुटिलावादृतौ सादरार्चितौ । विपन्नप्राप्तावापन्नावाभीलौ कष्टभीषणौ ॥ २ ॥ Vaijayantī 7.4.2