क्रतु
kratuपुं · masc.In 15 kośas: 18 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 25 as a meaning of another word.
यज्ञो यागः सवः सत्त्रं स्तोमो मन्युर्मखः क्रतुः ।संस्तरः सप्ततन्तुश्च वितानं बर्हिरध्वरः ॥ ८२० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यागो यज्ञः क्रतुः स्तोमः सप्ततन्तुर्मखोऽध्वरः ।वितानं संस्तरो बर्हिः सवः सत्त्रं च कथ्यते ॥ ४१४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अन्योन्यं श्लोकपठनं प्रतिमाला स्त्रियां च सा ।यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः ॥ ५७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्वष्टा विवस्वान्सविता द्वादशो विष्णुरित्यथ ।क्रतुर्दक्षो वसुः कालकामौ च धृतिमानपि ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धरः प्रभासः सोमश्च प्रत्यूषश्च वृकोष्टकः ।भुवनो भावनो दक्षः सुजन्यः सुजनः क्रतुः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।भृगुर्दक्षः प्रचेताश्च वसिष्ठो नारदस्तथा ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लोपामुद्रा तु वरदा सा स्त्री कौपा[शा?]तकी मता ।मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यज्ञः सवोऽध्वरो यागो वसुरोचिर्मखः क्रतुः ।मन्युः स्तोमः संस्तरश्च संचाय्यः सप्ततन्तुकः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अहीना द्वादशाहान्वान्सत्रादूर्ध्वं स तु द्वयम् ।सर्वेऽमी यज्ञक्रतवस्त एवैन्द्राः प्रजागमाः ॥ १२७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पितृयज्ञः स्वधावर्त्तः श्राद्धं पिण्डनिपातनम् ।सप्ततन्तुः क्रतुर्यज्ञोऽध्वरो यागोऽग्नितर्पणम् ॥ ११२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यज्ञो यागः क्रतुः सत्रं सप्ततन्तुर्मखोऽध्वरः ।होमो होत्रं वषट्कारो हवनं देवतर्पणम् ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यज्ञो यागो मखो मन्युः स्तोमश्च संस्तरः सवः ।सप्ततन्तुः क्रतुः सत्रं वितानं बर्हिरध्वरः ॥ १३६७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श्च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
उपप्लवश्च विकचः शिखावांश्च शिखीत्यपि ।मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।वशिष्ठश्चेति विख्याता इमे सप्तर्षयः क्रमात् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यज्ञो यागः सप्ततन्तुरिष्टिरिष्टं मखः क्रतुः ।वितानमध्वरो मन्युराहवः सवनं सवः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्राह्मी गौर्भारती भाषा वाग्वाणी गीः सरस्वती ।मरीचिरङ्गिरा दक्षः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अजानजाः स्वतोदेवाः कर्मदेवास्तु कर्मभिः ।कुरुमान् वसुमान् दक्षो रोचमानो धुनिः क्रतुः ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्रह्माग्रजन्मा यज्ञस्तु सप्ततन्तुः सवः क्रतुः ।हवोऽध्वरो मखो यागो वितानं सवनं समे ॥ ११७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुनिप्रभेदे क्रतुरध्वरे चऋतुर्वसन्तादिकवीरयोश्च ।कान्तौ च योषित्कुसुमेषु पुंसिगातुस्तु गन्धर्वपिकालिषु स्यात् ॥ १९ ॥
उपजातिः
कषिर्निकषपाषाणे धातौ स्यात् कषतावपि ।अश्वकर्णाख्यवृक्षे च काष्ठे चाथ क्रतुर्मखे ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsमख
प्रज्ञाक्रियासङ्कल्पेष्वप्यथ काचोऽक्षिसंभवे ।उपतापविशेषे स्यात् तथा मृद्भेदशिक्ययोः ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
कान्तिः शोभेच्छयोः स्त्री तु क्रतुर्यज्ञे मुनौ पुमान् ।कान्ता प्रियङ्गौ नार्यां स्त्री प्रिये ना शोभने त्रिषु ॥लोहं च चन्द्रसूर्ययोः पर्यायान्तशिलासु ना ।क्षितिः क्षये निवासे च पृथिवी कालभेदयोः ॥कीर्तिः प्रसादे यशसि शब्दे दीप्तौ च योषिति ।कुन्तो गर्वधुकायां स्यात्पुमान् प्रासायुधेऽपि च ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 र्य (wrong syllable)
क्रतु as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् वितानक्रतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके ॥ ११३ ॥ मन्देऽथ केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे । Amarakośa 3.3.216
- नामलिङ्गानुशासनम् मन्युप्रायो भूम्न्यन्तगमने मन्युर्दैन्ये क्रतौ युधि । Amarakośa 3.3.292
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) मन्युत्वाष्ट्रे तमसि शत्रौ च वृत्रशब्दस्त्रिषु स्मृतः । मन्युर्दैन्ये क्रतौ कोपे नाडीस्वर्गक्षितिष्विडा ॥ ८४६ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.846
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) वितानप्रत्ययाः शपथज्ञानहेतुविश्वासनिश्चयाः । विस्तारे कदके शून्ये वितानं स्यात्क्रतौ क्षणे ॥ ८४८ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.848
- धरणिकोश फलकिन्तरस्वी वेगसंयुक्तः तरस्वी बलवानपि । फलकी फलकपाणिः स्यादिन्द्रियाख्ये क्रतुस्तथा ॥ Dharaṇikośa 19.2.62
- धरणिकोश मन्युमय उष्ट्रे दैत्यभेदे मन्युर्दैन्ये क्रतौ क्रुधि । स्मयौ गर्वाद्भुतौ ज्ञेयौ गोप्यौ संरक्ष्यचेटकौ ॥ Dharaṇikośa 25.1.3
- धरणिकोश अध्वरअध्वरः सावधाने स्याद्वसुभेदे क्रतौ स्मृतः । आकरौ श्रेष्ठनिकरावुत्पत्तिस्थानमाकरः ॥ Dharaṇikośa 26.2.41
- धरणिकोश हवधवो नरे धवो वृक्षे धवो भर्ता च योषिताम् । हव आह्वानमाख्यातं हव आज्ञा हवः क्रतुः ॥ Dharaṇikośa 28.2.3
- कोषकल्पतरु मेधस्थाधे ? तु गाधं क्लिशि चाभिलाषे व्याधस्तु धृष्टे मृगयौ च पुंसि । मेधः क्रतौ स्यान्मतिनाम्नि मेधा मेधिः स्त्रियां किं च खलस्य काष्ठे ॥ ५२ ॥ Koṣakalpataru 6.20.52
- कोषकल्पतरु धर्मभीष्मः शंतनुनन्दने स्मरहरे रात्रिंचरे दारुणे भेद्ये क्षीरखयोः सुमस्तु [न] युगे पुष्पे पुनः स्यात्सुमम् । धर्मोऽस्त्री सुकृतेऽथ पुंसि च यमे न्याये स्वभावे क्रता- वाचारोपमयोस्तथोपनिषदि स्यात्कार्मुकोपाधिगः ॥ ६७ ॥ Koṣakalpataru 6.25.67
- कोषकल्पतरु ययुपीयुस्तु काले च रवौ ययुस्तु क्रत्व[श्व]चेष्टासु [हये]मयुस्तु । [तु]रङ्गवक्त्रेऽथ मखे च मन्युः क्रोधे च दैन्ये च तथा प्रदिष्टः ॥ ९ ॥ Koṣakalpataru 6.26.9
- नानार्थार्णवसंक्षेप शुल्बपुंस्याहामरदत्तोऽस्मिन्नर्थे शुल्बे तु तन्नपि । रजते भूमिभेदेऽपि सामभेदेऽथ ना क्रतौ ॥ ९८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.98
- नानार्थार्णवसंक्षेप मन्युमन्युर्दैन्ये कृपायां च शोके क्रोधे क्रता च ना । त्रिषु मेधाविनि द्वे तु मद्गुः सलिलवायसे ॥ ९६३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.963
- नानार्थार्णवसंक्षेप राशिराशिः क्रत्वन्तरे पुञ्जे मेषादावाढके च ना । साम्नोस्त्वग्निन्नरोवर्गगीतयोः स्यान्नपुंसकम् ॥ ११०५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1105
- नानार्थार्णवसंक्षेप शुक्लअध्वरे दक्षिणाग्नावप्यग्नौ चन्द्रे च भार्गवे । ज्येष्ठमासे क्रतावंशौ यज्ञपात्रगृहान्तरे ॥ १३८१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1381
- नानार्थार्णवसंक्षेप अक्षरक्ली तु वाचि विधौ धर्मे वर्णेऽम्बुतमसो क्रतौ । अक्षराख्ये सामभेदे खे मोक्षे मूलकारणे ॥ ६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.6
- नानार्थार्णवसंक्षेप आश्विनअग्निचित्यगतासु स्यादाश्विनस्तु पुमानयम् । ज्ञेय आश्वयुजे मासि क्ली तु शास्त्रान्तरे क्रतौ ॥ १८७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.187
- नानार्थार्णवसंक्षेप सर्वतोमुखयत् तु सर्वप्रकारे स्याद् भद्रं तत्र त्रिषु स्मृतम् । सर्वतोमुखशब्दस्तु क्रतुभेदे विरिञ्चने ॥ १०० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.100
- शब्दरत्नावली इष्टअट्टं भक्ते पुंसि शुष्के क्षौमेऽत्यर्थे गृहान्तरे ॥ इष्ट आशंसिते पूज्ये क्रतौ ना प्रेयसि त्रिषु । संस्कारे क्लीबलिङ्गं स्याद् व्रते च क्रतुकर्मणि ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.2
- शब्दरत्नावली धर्महिंसोपमाक्रतुन्याये ना धनुर्यमसोमपे । ध्यानं श्यामे त्रिषु क्लीबं दमने गन्धखटके । नेमिः कूपत्रिकाचक्रान्तयोः स्त्री तिनिशे पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.13
- शब्दरत्नावली इज्याअन्योऽप्यसदृशे भिन्ने वाच्यलिङ्गोऽपि कुत्रचित् । अर्य्यः स्वामिनि वैश्ये स्यादास्यं वक्रे स्थितौ स्त्रियाम् ॥ इज्याचीयां क्रतौ दाने सङ्गमे स्त्री गुरौ त्रिषु । इभ्या करेणौ शल्लक्यां स्त्रियागाढ्येऽभिधेयवत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.4
- शब्दरत्नावली अध्वरअमरस्त्रिदशे वज्रद्रुमेनेन्द्रपुरि स्त्रियाम् ॥ गुडुच्यामपि दूर्वायां जरायुस्थूनयोरपि । अपरा च जरायौ स्याद्गज(?)पश्चार्द्धके स्त्रियाम् ॥ अर्वाचीने वाच्यलिङ्गमितरस्मिन्नपि त्रिषु । अछरो वसुभेदे स्यात्सावधाने क्रतौ पुमान् ॥ अन्तरे परिधाने स्यादवकाशे परात्मनि । छिद्रतादर्थ्यभेदेषु तुल्येऽवसरमध्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.52
- त्रिकाण्डशेष धृतिदितिः खण्डनदैत्याम्बे धृतिस्तुष्टौ क्रतावपि । राशौ च धातुनिर्वाणे सुस्थितत्वे च निर्वृतिः ॥ १६१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.161
- त्रिकाण्डशेष संस्थसंस्थः समाप्तिक्रतुषु वरूथो निजराष्ट्रकः । सिक्थो भक्तपुलाके ना मधूच्छिष्टे नपुंसकम् ॥ २०१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.201
- वैजयन्ती अक्षरअक्षरोऽसौ हरौ धातर्यक्षरं प्रणवे विधौ । धर्मे वर्णे तपःक्रत्वोः खे मोक्षे मूलकारणे ॥ ३ ॥ Vaijayantī 7.5.3