उदुम्बर
udumbaraक्ली · neut.In 20 kośas: 40 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
गृहावग्रहणी देहल्युम्बरोदुम्बरोम्बुराः ॥ १००९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ताम्रं म्लेच्छमुखं शुल्वं रक्तं द्व्यष्टमुदुम्बरम् ॥ १०३९ ॥म्लेच्छशाबरभेदाख्यं मर्कटास्यं कनीयसम् ।ब्रह्मवर्धनं वरिष्ठं सीसं तु सीसपत्त्रकम् ॥ १०४० ॥नागं गण्डूपदभवं वप्रं सिन्दूरकारणम् ।वर्ध्नं स्वर्णारियोगेष्टे यवनेष्टं सुवर्णकम् ॥ १०४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
उदुम्बरो जन्तुफलो मशकी हेमदुग्धकः ॥ ११३२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम् ।शुल्बं म्लेच्छमुखं द्व्यष्टवरिष्टोदुम्बराणि च ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उच्यते गैरिकं धातुस्ताम्रं शुल्वमुदुम्बरम् ।आरकूटः स्मृतो रीतिः कांस्यं सौराष्ट्रकं तथा ॥ १७० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ताम्रं शुल्वं मर्कटाख्यं रक्तव्यष्टं कनीयसम् ।म्लेच्छं वरिष्ठं म्लेच्छास्यं श्रेष्टकाम्यमुदुम्बरम् ॥ १९६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उदुम्बरे तु मशकी पलाशे किंशुकोऽपि च ।हस्तिकर्णिदले कृत्तिर्बिल्वे मालूरमङ्गलौ ॥ २०७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तुल्यौ जम्बीरजम्भीरौ वरुणो वरुणद्रुमे ।आम्रातकोऽम्रातकः स्यादुडुम्बर उदुम्बरः ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ताम्रं शुल्बं मर्कटाख्यं रक्तं व्यष्टं कनीयसम् ।म्लेच्छं वरिष्ठं म्लेच्छास्यं श्रेष्ठं रिष्टमुदुम्बरम् ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उदुम्बरे तु रुशकिः प्लक्षे तु गिरिलक्षणः ।शुभाङ्गः श्रीफलो बिल्वे पलाशे वसुपुष्पकः ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यद्वेश्माथावग्रहर्णा देहल्युम्बर इत्यपि ।उदुम्बरश्चाथ शिली शिला चापि शिलिः पुनः ॥ ७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नाक्षो हंसपदं वर्णं विडालपदमित्यपि ।उदुम्बरं षोडशी स्यात् कवलग्रहकः पुनः ॥ ५२१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सूर्यपर्यायिगात्रार्थं ताम्रं शुल्बमुदुम्बरम् ।मर्कटम्लेच्छवक्त्रार्थं वरिष्ठं च कनीयसम् ॥ ५४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उदुम्बरं च तद्वत्स्यादौदुम्बरमुदुम्बरम् ।नेपालिकं त्र्यम्बकं स्याद्रक्तपर्यायिवर्णकम् ॥ ५४६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्यात्पर्कपर्वयोष्टिष्टी मशकी तु सदाफलः ।उदुम्बरः पुष्पशून्यो यज्ञियः सुप्रतिष्ठितः ॥ १०६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्त्रियां कक्षा प्रको[11a]ष्ठः स्यात्कलाची च निगद्यते ।गृहावग्रहणी देहल्युम्बरोदुम्बराम्बराः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
हेम्नि रूप्ये च संश्लिष्टे न स्त्रियां घनगोलकः ।ताम्रं शुल्वं म्लेच्छमुखमौदुम्बरमुदुम्बरम् ॥ ५८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उदुम्बरः क्षीरवृक्षो मशकी हेमदुग्धकः ।सदाफलः कृमिफलो यज्ञाङ्गः शीतवल्कलः ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुप्रतिष्ठो यज्ञयोग्यः कालस्कन्ध उदुम्बरः ।अपुष्पः फलसंबद्धः सुचक्षुश्च वसुद्रुमः ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हिङ्गुलश्चेञ्जलो[23a]गुच्छफलः स्यात्कक्षपोलिका ।क्षीरिणः पिप्पल-प्लक्ष-वरोदुम्बर-वेतसाः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
बिडालपदकं क्लीबे स्त्रियां षोडशिका मता ।करमध्यो हंसपदोदुम्बरे कवलग्रहः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 हं (wrong syllable)
genderपुंmasc.
एते शब्दाः पुंसि स्युः । अयं पुञ्जः सङ्घातः । अद्रिः पर्वतः । कोणो गृहादीनाम् । करीषो गोमयविकारः । [रत्नपिण्याकव्याख्यानं नास्ति] ।गर्भ औदर्यः । दर्भः कुशः । अर्भो बालः । पत्तनादीनां ये पर्यायाः शब्दास्तेषां नपुंसकता । इदं पत्तनं नगरं पुरमित्यादि । शुल्बं म्लेच्छमुखम् । ताम्रमुदुम्बरमित्यादि । चापं धनुः कार्मुकमित्यादि ।विडव[बिट्व]र्णा स्त्री ज्ञेया सा[स]स्नावीथ्यौ च नीविभेर्यौ च ।मञ्जूषा गण्डूषा मूषा परिषद्गुहा चैव ॥ ६६ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
श्रीवृक्षः श्यामलोऽश्वत्थः प्लक्षश्चलदलोऽङ्गुलः ।उदुम्बरः प्राणिफलो मशकी हेमदुग्धकः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
उदुम्बरं ह्यष्टब्रह्मवर्धने च कनीयसम् ।सीसं नागं सीसपत्रं वध्रं सिन्दूरकार[25]णम् ॥ ३१९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हेमदुग्धः कीटफलो यज्ञदारुरुदुम्बरः ।श्रीफलः श्रीद्रुमो बिल्वः बकुलो हिज्जलोऽम्बुकः ॥ १५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 की (wrong syllable)
genderपुंmasc.
रूप्यं श्वेतम् दर्पणकं रजतं तारशुक्लगू ।उदुम्बरं म्लेच्छमुखं वरिष्ठं शुल्बताम्रके ॥ २४७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उदुम्बर उम्बुरश्च भवेदुम्बर इत्यपि ।गृहावग्रहणी चापि देहली विदिता खलु ॥ १७३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ताम्रं रक्तं पवित्रञ्च द्व्यष्टं द्विष्टमुदुम्बरम् ॥ १७९४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
जन्तुफलश्च यज्ञाङ्गः उडुम्बरः उदुम्बरः ।मशकी हेमदुग्धकस्तद्भेदो जघनेफला ॥ १९९० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अर्कमुदुम्बरं द्व्यष्टं सूर्याङ्गं लोहितायसम् ।कांस्यं कंसन्तु कंसास्थि ताम्रार्धं कास्यमित्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 मु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
दारौ, देहल्यामुम्बरोदुम्बरोऽम्बुरकास्त्रयः ।बहिर्द्वारप्रकोष्ठे तु प्रघाण-प्रघणौ समौ ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 मु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
न्यग्रोधे तु वटो वट्या वटं जन्तुफले पुनः ।उदुम्बरोडुम्बरौ द्वौ मलयूर्जघनेफला ॥ १४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दुर्वर्णवङ्गजीवनरुद्राश्रुभवानि तुल्यानि ।ताम्रं म्लेच्छमुखं म्लेच्छं सुखं शुल्बमुदुम्बरम् ॥ १४५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
तत्र शाण्डिल्यशैलूषपूतिपाकमहाफलाः ।मालूरश्चाथ यज्ञाङ्गो हेमदुग्ध उदुम्बरः ॥ ४७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलम् ।तालपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका ॥ १४६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
म्लेच्छ वरिष्ठं म्लेच्छास्यं श्रेष्ठं काम्यमुद्रुंबरम् ।रिरी तु रीतिरुत्साहा पीतलोहं सुलोहकम् ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.doubtful
उदुम्बरे प्राणिफलो मशकी हेमदुग्धकः ।प्लक्षस्तु पर्कटिजटिकलापिगिरिलक्ष्मणाः ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गृहावग्रहणी देहल्यम्मरोदुंबरोंबुरा ।सट्टं सपट्टी तत्पार्श्वे वृकवाला परालिनी ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
देहल्यां जन्तुफलेऽप्युदुम्बरः पण्डके पुंसि ।ताम्रे कुष्ठविभेदे स्त्रीपुंसाभ्यां विहीनः स्यात् ॥ ९८ ॥
metre not recognised
वृक्षे जन्तुफलाभिख्ये देहल्यां च नृभूम्नि तु ।नीवृतः साल्वसंज्ञस्यावयवे क्षुद्रनीवृति ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
क्ली तु ताम्रे च हेमाक्षेऽप्युग्रगन्धा पुनः स्त्रियाम् ।वचायामजमोदायां सिते तु लशुने पुमान् ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
doubtful
उदुम्बर as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु काञ्चनपुंनागे चोदुम्बरे स्त्री हरिद्रा- वाची किञ्जल्के सुवर्णे च षण्ढे । पाठीनः स्यात्पाठके मीनभेदे तद्वत्कुम्भोलूखलद्रौ प्रदिष्टः ॥ ६५ ॥ Koṣakalpataru 6.21.65
- कोषकल्पतरु सदाफलबृहन्नलः पोटगलेऽर्जुने च मुक्ताफलं स्याल्लवलीफलेऽपि । कर्पूरके चाथ सदाफलः स्या- दुदुम्बरे स्कन्धफले पुटोदे ॥ ७१ ॥ Koṣakalpataru 6.28.71
- नानार्थार्णवसंक्षेप काञ्चनहेम्न्यब्जकेसरे ना तु धुर्धूरे नागकेसरे । उदुम्बरे च रभसो हरिद्रायां तु काञ्चनी ॥ ४३२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.432
- शिवकोष कृमिकण्टकअथेक्षुवालिका काशक्षुरके चेक्षुभिद्यपि । स्यात्कृमिकण्टकं चित्राविडङ्गोदुम्बरेषु च ॥ ७२ ॥ Śivakoṣa 1.5.72
- शिवकोष यज्ञाङ्गमुरङ्ग्युपोदकाकाकामूर्वाशोभाञ्जनेषु च । यज्ञाङ्गः किंशुके दर्भे तिलोदुम्बरपिप्पले ॥ ९४ ॥ Śivakoṣa 3.2.94
- शिवकोष काञ्चनउदुम्बरे च धत्तूरे हरिद्रायां तु काञ्चनी । क्लीबेऽब्जकेसरे हेम्नि क्लीतनं क्षौद्रसाह्वये ॥ २४९ ॥ Śivakoṣa 16.1.249