कषाय
kaṣāyaपुं · masc.In 19 kośas: 25 synonym verses, 12 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
वक्त्रभेदी तु तिक्तोऽथ कषायस्तुवरो रसाः ॥ १३८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अपकारो भवेद्द्रोहो दोष आदीनवो मतः ।कषायं तुवरं प्रोक्तं सुरुङ्गा सन्धिरुच्यते ॥ ७७१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कषायो नागवाक् पूगः फले पर्कटमित्यपि ।पक्वे लघुः खरं शुष्के चिक्कणचिक्कणेऽपि च ॥ २५३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ण (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ब्रह्ममुख-वेद-हरिभुज-सुरगजरद-वर्ण-चतुरिकास्तम्भाः ।सङ्घ-समुद्राशमघात(?)-गोस्तना-ऽऽश्रम-कषाय-दिशः ॥ ९ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
बिम्बादौ दृश्यते सोथ तूवरो रसनाशठः ।तुवरोपि कषायः स्यादस्त्रियां स्यात्स चोत्तरः ॥ ३२१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
वल्लीवृक्षो वीरपर्णः शालः स्यादजकर्णकः ।कषायो ललनो गन्धवृक्षो रालोऽथ वंशकः ॥ १९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुशोणः कलनश्चाथ धवस्तु मधुरत्वचः ।शुकवृक्षो दृढतरुः कषायो गौर इत्यथ ॥ २०५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हिरण्यारण्यसख्यानां राजसूयकषाययोः ।स्याद्वाजपेयमलयशल्यानां वलयस्य च ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
लवणः स्यात्सर्वरसः * * पटुरथास्य मृट् (?) ।कटूषण-कटोलाश्च मुखभेदी तु तिक्तकः ।तीक्ष्णः क्षारश्च सकटु लवणात्मक उच्यते ।तुबरस्तूबरश्चास्त्री कषायस्तद्वति त्रिषु ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
क्षये( ? )तु जन्यं धननाम्नि दायंशल्यं च कुल्यं कवियं कषायम् ।मैरेयवत्कम्बलिबाह्यतूर्येस्फ्यराजसूयाव्ययवाजपेयाः ॥ ५७ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
एते शब्दा नपुंसके भवन्ति । इदं धान्यं सस्यम् । द्विदलं मुद्गादीनाम् । अंशुकं वस्त्रम् । वितानं वस्त्रमयमावरणम् । वलयं सुवर्णादीनाम् । रत्नं मणिः । मिथुनं स्त्रीपुंसद्वन्द्वम् । श्मशानं मृतस्थानम् । बिसं पद्ममूलम् । तिमिरं तमः । अग्रं शिखरं श्रेष्ठं वा । खमाकाशम् ।पुञ्जाद्रिकोणकरीषकषायतरत्नपिण्याकगर्भदर्भार्भकश्च पुंसि स्युः ।पतनशुल्बताम्रचापनाम्नां नपुंसकता ॥ ६५ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
कषायो नागवाक्पूगः फले तस्य तु पर्कटम् ।तच्छुष्के खरमित्युक्तं चिक्कणं चक्कणं मतम् ॥ ६३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कषायतुबरौ तुल्यौ निर्हारी घ्राणतर्पणः ।इष्टगन्धिः समाकर्षी सुगन्धिः सुरभिस्तथा ॥ २८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुट्टिमः कुसुमः क्षेमक्षौमौ संगम इत्यपि ।कषायाः प्रमयो वाजपेयतूर्यौ च गोमयम् ॥ १५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
सुस्वादो मधुरो मिष्टः चुक्रोऽम्लः कटुकः कटुः ।कषायस्तूबरः क्षारी लवणः तिक्ततीक्ष्णकौ ॥ ३०६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मिष्टं स्वादुश्च मधुरः कषायस्तुवरो रसः ।पाचनोऽम्लो दन्तशठः कटुकः कटुरुषणः ॥ ७९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
genderविadj.
अस्त्री कषायो मधुरो लवणः कटुरेव च ।तिक्तोऽम्लश्च षट्पुमांसो रसाः स्युर्गुणवाचकाः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 श्च (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
गन्धे परिमलामोदौ सौरभ्यं सौरभोऽस्त्रियाम् ।घ्राणतर्पणगन्धे तु कषायः सुरभिः कटुः ॥ २९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वेधको मालयस्तु स्याच्छ्रीखण्डो रौहिणश्च सः ।विच्छित्तिस्तु कषायः स्यात्समालम्भनमित्यपि ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विनाकृतं विरहितं मुक्तं निर्व्यूढमुच्यते ।तिक्तः कषायः सुरभिः कक्खटो निर्भरो दृढः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
क्रमुके वाटिका घोण्टा गुवाकः क्रूर आसवः ।कषायो रागवान् पूगः फले पर्कटमस्य तत् ॥ २१७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जायुः पुंस्यगदस्तन्त्रं भैषज्यौषधभेषजम् ।क्वाथः कषायो निर्यूहः फाण्टोऽतिक्वाथजो रसः ॥ १४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कषायोऽस्त्री स्वप्रतिष्ठस्तुवरो मधुरांगकः ।मधुराम्लौ सलवणौ कटुतिक्तकषायकाः ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कटुतिक्तकषायास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः ।शोभार्थेऽपि प्रयुज्यन्ते लक्ष्मीश्रीकान्तिविभ्रमाः ॥ ८१३ ॥
अनुष्टुप्
meanings
स्याच्छोणे सुरभौ भवेत्स परगोऽथाम्नाय उक्तः श्रुता-वभ्यासेऽपि च संततौ निगदितो ज्ञैः संप्रदायेऽपि च ।स्थाने पक्षिनिकेतने च गदितो विज्ञैः कुलायस्तथाऽथोपायो नरि सामभेदविषये चोपागतौ सम्मतः ॥ ६४ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
doubtful
रागद्रव्ये रक्तवर्णे रक्तपीतद्वयात्मके ।मिश्रवर्णे तथा क्रोधलोभादौ भेद्यवत् पुनः ॥ ३४८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
रक्तवर्णयुते रक्तपीतवर्णद्वयान्विते ।सुरभौ तुवराख्येन रसेन च समन्विते ॥ ३४९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
औचित्यं न द्वयोः साम्ये उचितत्वे च सत्यके ।कषायः पुंसि निर्यासे रसभेदे विलेपने ॥अङ्गरागेऽप्यस्त्रियान्तु सुरभौ लोहिते त्रिषु ।कुलायः पक्षिवासायां स्थानमात्रे च पुंस्ययम् ॥क्षेत्रियेऽसाध्यरोगे स्यात्परदाररते पुमान् ।क्लीबं परचिकित्सायां तया क्षेत्रोद्भवे तृणे ॥गाङ्गेयः पुंसि भीष्मे स्यात्क्लीबं स्वर्गे कशेरुके ।चक्षुष्यं पुण्डरीकाक्षाख्यपादये केतकेऽपि च ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
कषाय as a meaning in nānārtha verses
- नानार्थार्णवसंक्षेप रसकषायभोजनान्नेषु स्नेहे हिङ्गुलबोलयोः । लशुने च हरिद्वर्णे शाकस्तम्बान्तरे तथा ॥ १०७९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1079
- नानार्थार्णवसंक्षेप शालुपर्याणभेदे द्यूतस्य गुडे शारयतौ तु ना । शालुः कषाये ना त्रिस्तु तद्वति द्वे तु दर्दुरे ॥ १३५७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1357
- नानार्थार्णवसंक्षेप तुवरप्रालेये शैत्यधर्मे च भेद्यलिङ्गं तु तद्वति । तुवरो ना कषायाख्यरसे त्रिषु तु तद्वति ॥ ८७८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.878
- नानार्थार्णवसंक्षेप रसनत्रिस्त्वात्मीयेऽथ रसनं क्ली कषायद्रवान्नयोः । स्नेहे विषे फले चापि निर्यासे हेमरूप्ययोः ॥ १४७९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1479
- शब्दरत्नावली तूवरतूवरोऽपि कषाये स्यादश्मश्रुपुरुषेऽपि च । पुरुषव्यञ्जनत्यक्ते त्वशृङ्गगवयेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.77
- वैजयन्ती रसनसंश्रयेऽग्रे च शूर्पस्य वस्त्रभेदे च योषितः । रसनं क्ली कषायेऽन्ने द्रवे स्नेहे विषे फले ॥ ६८ ॥ Vaijayantī 7.5.68