वट
vaṭaपुं · masc.In 18 kośas: 33 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 24 as a meaning of another word.
न्यग्रोधस्तु बहुपात्स्याद्वटो वैश्रवणालयः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 हु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
प्लक्षो जटी पर्कटी स्यान्न्यग्रोधो बहुपाद्वटः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अरिष्टः पिचुमन्दः स्यान्न्यग्रोधो वट उच्यते ।श्रीवृक्षः पिप्पलोऽश्वत्थो बुधैर्बोधिश्च कथ्यते ॥ १९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शुल्वा रज्जुर्वराटश्च वटस्तन्त्रीर्गुणः स्मृतः ।पाशः स्याद्बन्धनग्रन्थिर्वागुरा मृगजालिका ॥ ५९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वटो जटालो न्यग्रोधोऽवरोहा पादरोहणः ।विटपी मण्डपी शृङ्गी यक्षावासश्च रोहिणः ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विलिङ्गस्य स्फुलिङ्गस्य कपाटस्य पुटस्य च ।वटवाटपुटानां च तटस्य शकटस्य च ॥ १९९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
तीर्थराजः प्रयागोऽथ श्यामोऽक्षय्यो वटोऽत्रगः ।पूर्वगङ्गेन्दुजा रेवा नर्मदा मेकलाद्रिजा ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वटोऽस्त्रियां रक्तफलो न्यग्रोधो यक्षवासकः ।बहुपादो ध्रुवः शुङ्गी सिद्धार्थः स्कन्धसंभवः ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पाशकश्चैव पाशो यस्तथाकर्ष[145b]श्च ईरितः ।आकर्षकस्तत्कुशलः पाश्या स्त्री पाशसंहतौ ॥पाशाकर्षौ बन्ध-वल्गे शुल्ब-शुम्बे बटारकः ।गुणः स्त्रियौ रज्जु-तन्त्र्यौ वटी त्रिष्वथ सा यदि ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
वटस्तु गोलभक्ष्यादौ पिटिकावाचकः पिटः ।विटं च नि[232a] कटं कोट्टं कुष्ठं कमठमीरितम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
हरीतकविभीतकामलकवच्च भल्लातका-ढकौ पिटक-तारकौ करक ईरितोऽब्दोपले ।स्फुलिङ्गस[दृ]शं विडङ्गमथ किंच केदारका-र्थकश्च वलजो वटः पटपुटौ[235b]तटः पेटवत् ॥ ८६ ॥
पृथ्वीmetre not read in every line
genderपुंस्त्रीक्लीm. f. n.
अन अन्ते यस्य तदिदमनान्तं अकर्त्तरि अन्प्रत्ययान्तं यत्प्रातिपदिकं तन्नपुंसके विद्धि जानीहि । "नपुंसकाद्भावे क्त" इत्यत्र "वर्तमाने ल्युट् चे"ति ल्युट् । "युवोरनामि"त्यनादेशः । वचनं भजनं भाजनं पानं आसनं प्रयाणं शासनम् । अधिकरणमित्यादि । अकर्त्तरीति किम् । "नन्द्यादिभ्यो ल्युट्" । नन्दनः मरणः मदनः कुलनः शतनः दमनः सङ्कर्षणः मधुसूदनः जनार्दन इत्यादि । अनिः स्त्रियामेव ।एवकारोऽवधारणार्थः । "आक्रोशे नञ्यनिः" । यथा इयमम्भोजनिः अकारणिः अहरणिः अखादनिः अशरणिरित्येवमादिः । अण च अप्च अणापौ यौ तौ पुंस्युक्तौ । णौ अण् चेत्यण् प्रत्ययः । त्यागः उपदेशः उपसर्गः इत्यण्प्रत्ययः । निघः पर्वतः । किञ्चान्यौ मन्युमृत्यू पुंसि भवतः । अयं मन्युर्दया शोकश्च । मृत्युर्नाशः ।पटपुटकटघटचण्टवाटजूटवटा हि पुंस्युक्ताः ।अवटखटपट्टकिराटकीटाश्च कूटतटयोश्च नपुंसकता ॥ २८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
प्लक्षो वटः प्लवः शुङ्गी सुपार्श्वश्चारुदर्शनः ।कपीतनः कपीनः स्यात्पीतनप्लवकावपि ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वटश्चाथोम्बरो जन्तुफलश्चाम्रे रसालकः ।चूतातिसौ [32] रमौ तुल्यौ कामाङ्गः कोकिलप्रियः ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तमङ्गापाङ्गवर्गौघखगार्घाः पुच्छगच्छकौ ।मुञ्जपुञ्जावटाः पट्टकोष्ठौ पिच्छौजवाजकाः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तपो माघे तथा घर्म उष्णे वत्सो हृदि स्मृतः ।तुल्यतागोलभक्ष्येषु वटः स्यात्पुंनपुंसकः ॥ १२२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
तटपुटवटवाटाः कुण्डपेटौ कपाटःकटशकटविडङ्गास्तारकस्तूणनीडौ ।पटपिटकविषाणा आढको मण्डलस्तुकुवलपिठरछत्राः कङ्कतः कन्दलोऽपि ॥ १७६ ॥
मालिनीmetre not read in every linenearly मालिनी: pāda 2, syllable 6 र (wrong syllable)
genderविadj.
रज्जौ शुभं(ल्बं?) शोभनं च शुम्भं वटकरोऽपि च ।वटी वटो वटं चापि गुणो वटकरीति च ॥ ६०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
परिद्वेषयुते सारी कुहनः परघातकः ।ईर्ष्यालुः कुटिलोऽभीरुः सगोष्ठः साहसी वटः(रूः?) ॥ ६७५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
जटी वटो जटापादो न्यग्रोधः प्लक्ष आश्रितः ।कद्रुः पलाशस्त्रिदलः किंशुको वक्रपुष्पकः ॥ १५५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गर्त्तो वटो भूमिखातो भूककुद्भूच्चकस्थलम् ।रन्ध्रं रोकं बिलं छिद्रं सुषिरं विवरं वषा ॥ २५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
न्यग्रोधस्तु बहुपात् स्याद् वटो वैश्रवणालयः ॥ १९८९ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
गर्तो वटोऽवटिः श्वभ्रं दरोऽगाधश्च खातकम् ।एतन्नामानि गर्तस्य मन्यन्ते हि महीतले ॥ २४८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गर्तो वटः स्यादवटिस्तथा चावटुरित्यपि ।शुषिरन्तु सरन्ध्रे स्यात् त्रिष्विदं क्लीब इत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वटन्यग्रोध-बहुपादवृक्षनाथयमप्रियाः ।अथ लोध्रस्तिरीटः स्यात् तिल्वमार्जनगालवाः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
घृतवरोऽवसेकिमे वटको वटसंयुतः ।स्नेहभृष्टतण्डुलेषु भरुजी भरुजापि च ॥ ४४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
वटारक-वटारौ द्वौ वटस्त्रिषु तु दोरवत् ।दवरश्च तन्तुगुणे, दाशो दासश्च धीवरे ॥ ३५१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
न्यग्रोधे तु वटो वट्या वटं जन्तुफले पुनः ।उदुम्बरोडुम्बरौ द्वौ मलयूर्जघनेफला ॥ १४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सहकारो रसालश्च जटालो बहुपाद्वटः ।न्यग्रोधोऽथ नदीसर्ज इन्द्रद्रुः ककुभोर्जुनः ॥ ४५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाशो रश्मिर्गुणो बन्धो वराटः प्रग्रहो वटः ।शुल्बं शुल्बाप्यथ व्याधो मृगयुर्लुब्धकश्च सः ॥ १५३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्त्रीपुंसमुच्यते लिङ्गे शारिः श्रे[णिः] सृणिर्मणिः ।दशाटोटः पटो वाटो वटः पेठो मठः पटः ॥ २३२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
द्राक्षाफलो गुडश्चाथ न्यग्रोधो बहुपाद्वटः ।श्रीवृक्षे पिप्पलोऽश्वत्थः प्लक्षश्चलदलोंऽगुलः ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शूद्रा तु करणं सैव जारात्कटकरं ततः ।कटकर्मा स वेनी तु वागुरं वेणुकी वटम् ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जटा लग्नकचे मूले मांसी च कर्करी जटा ।वटी कपर्दके शुम्बे रक्तिकायां तरौ वटः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
meaningsतरु
पटुः पटोले दक्षे च नीरोगे चतुरेऽन्यवत् ।पट्टः पेषणपाषाणव्रणादिवस्त्रपोरपि ॥राजशासनभेदेऽपि पत्रे पीठे चतुष्पथे ।पटिः स्त्री पटभेदे स्याद् वागुलौ कुम्भिकाद्रुमे ॥पुष्टिः पोषणवृद्धयोः स्त्रीफटादम्भे फणेऽपि च ।वटी त्रिषु गुणे ना तु वृक्षनाथकपर्दयोः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 दि (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्
वट as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् न्यग्रोधव्यामो वटश्च न्यग्रोधावुत्सेधः काय उन्नतिः । Amarakośa 3.3.185
- धरणिकोश न्यग्रोधन्यग्रोधौ चावटव्यामौ न्यग्रोधी वृषपर्णिका । कबन्धं सलिले रुण्डे कबन्धो राक्षसान्तरम् ॥ Dharaṇikośa 18.2.16
- कोषकल्पतरु शुङ्गीवल्गुस्तु पुंसि च्छगले मनोज्ञे त्वन्योपमः फल्गुरियं मलप्वाम् । त्रुट्यां स मासेऽथ वटेऽपि शुङ्गी चाम्रातके पुंसि कपीतने च ॥ ८ ॥ Koṣakalpataru 6.3.8
- कोषकल्पतरु न्यग्रोधविश्वस्तेऽथ स्याद्वटे व्यामशम्यो- र्न्यग्रोधो ना मोहनाख्यौषधौ स्त्री ॥ ७१ ॥ Koṣakalpataru 6.20.71
- कोषकल्पतरु रोहिन्सुरापगायामथ रोहितद्रौ बोधिद्रुमे स्याच्च वटेऽपि रोही । हली प्रलम्बद्विषि कर्षके च भृङ्गे पुनर्वृश्चिक ईरितोऽली ॥ ७८ ॥ Koṣakalpataru 6.21.78
- कोषकल्पतरु ध्रुवनवः स्तवे ना तरुणेऽन्यवत्स्याद्- ध्रुवः शिवे भान्तरयोगयोश्च । मुनौ वसौ स्याद्वटशङ्कुकीले स्त्री शालिपर्ण्यां स्रुचि गीतिभेदे ॥ ९३ ॥ Koṣakalpataru 6.29.93
- कोषकल्पतरु भूकेशउन्मुक्तपाशे परवद्विकेशी पटस्य वर्तौ( ? )विकच[82b]स्त्रियां स्यात् । भूकेश उक्तो वटशैवलार्थो- Koṣakalpataru 6.30.26
- परमानन्दीयनाममाला नन्दिन्वृक्षमूले मृगे नेत्रे नन्दिर्द्युते गणान्तरे । हर्षे नन्दी वटे गर्दभाण्डे शंकरवेत्रिणि ॥ २६५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.18.265
- परमानन्दीयनाममाला प्लक्षप्लक्षो द्वीपे वटे स्वच्छे पटुर्नीरोगदक्षयोः । पर्व ग्रन्थौ पुराणाङ्गे दर्शप्रस्तावयोरपि ॥ ३०२ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.302
- शिवकोष शृङ्गीवार्ताकेऽप्यथ वेगस्तु महाकालफलेऽपि च । मेघनादेऽथ शृङ्गी स्यादाम्रातवटपिप्पले ॥ ८६ ॥ Śivakoṣa 3.1.86
- शिवकोष अश्वत्थअथाव्यथा हरीतक्यां चारट्यामपि भिक्षुके । अश्वत्थः पिप्पलप्लक्षवटे क्लीबं प्रजाहिते ॥ २१६ ॥ Śivakoṣa 13.2.216
- शिवकोष न्यग्रोधन्यग्रोधस्तु वटे शम्यां मोहनैरण्डयोः स्त्रियाम् । मागधो जीरके स्त्री तु गृष्टियूथीकणासु च ॥ २३७ ॥ Śivakoṣa 15.2.237
- शिवकोष नन्दिन्न ना स्त्रियां तु पद्मिन्यां नन्दीप्लक्षे वटे पुमान् । पाचनं दशमूल्यादौ हरीतक्यां तु पाचनी ॥ २५६ ॥ Śivakoṣa 16.1.256
- शिवकोष रोहिन्रोचना चाथ कम्पिल्ले मङ्गल्ये चापि रोचनी । रोही रक्ते वटेऽश्वत्थे स्त्री तु कठ्यां च कट्फले ॥ २६६ ॥ Śivakoṣa 16.1.266
- शिवकोष रक्तफलयवफलो मांसिकायां कुटजत्वचिसारयोः । अथ रक्तफला बिम्ब्यां वटे रक्तफलः पुमान् ॥ ४८९ ॥ Śivakoṣa 23.3.489
- शिवकोष ध्रुवधवो भरोद्वहे धूर्ते ध्रुवः शङ्खे वटेऽपि च । ध्रुवा मूर्वाशालिपर्ण्योः प्लवः प्लक्षे शिलारसे ॥ ४९८ ॥ Śivakoṣa 24.1.498
- शिवकोष भूकेशदुःस्पर्शा तु स्वयंगुप्ता कण्टाल्योर्ना यवासके । पलाशः किंशुके शट्यां भूकेशः शीवले वटे ॥ ५१४ ॥ Śivakoṣa 25.2.514
- शब्दरत्नावली शुङ्गीशुङ्गी स्त्रियान्तु पर्कय्यां वटाम्रातकयोरपि । शृङ्गं प्रधाने चिह्ने च शिखरे जलयन्त्रके ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.27
- शब्दरत्नावली न्यग्रोधन्यग्रोधस्तु वटे व्यासे शमीभूमिरुहे पुमान् । न्यग्रोधी चोपचित्रायां न्यग्रोधापि च कुत्रचित् ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.28
- शब्दरत्नावली ध्रुवद्यौः स्त्रियां स्वर्गनभसोर्दिवञ्चापि नपुंसकम् । ध्रुवो धूर्ते वृक्षभेदे पतिमानुषयोरपि । ध्रुवः शङ्कौ हरे विष्णौ भर्भदे वटयोगयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.29.12
- शब्दरत्नावली भूकेशबालिशी बालके मूर्खे भूकेशः शैवले वटे । भूकेशी वल्लजेऽपि स्याद्भुकेश राक्षसीभिदि ॥ Śabdaratnāvalī 7.30.22
- शब्दरत्नाकर वारवाणिवाडवेयोऽश्विनोर्विप्रे वासुदेवो मुनौ हरौ । धर्माध्यक्षे ज्योतिषिके वारवाणिरथो वटे ॥ २२२४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2224
- त्रिकाण्डशेष ध्रुवध्रुवो वटे स्मरारौ च गीतिस्रुग्भेदयोर्ध्रुवा । धवो धूर्त्तेऽप्यथ नवो नूतने वासवे स्तुतौ ॥ ४१७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.417
- वैजयन्ती वनस्पतिवारवाणिर्ज्यौतिषिके धर्माध्यक्षेऽप्यथो वटे । वनस्पतिर्वृक्षमात्रेऽप्यग्नीन्द्वर्का विरोचनाः ॥ ४२ ॥ Vaijayantī 8.1.42