उत्तम
uttamaवि · adj.In 15 kośas: 19 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 8 as a meaning of another word.
मुख्यं प्रकृष्टं प्रमुखं प्रबर्हं वर्यं वरेण्यं प्रवरं पुरोगम् ।अनुत्तरं प्राग्रहरं प्रवेकं प्रधानमग्रेसरमुत्तमाग्रे ॥ १४३८ ॥ग्रामण्यग्रण्यग्रिमजात्याग्र्यानुत्तमान्यनवरार्ध्यवरे ।प्रेष्ठपरार्ध्यपराणि श्रेयसि तु श्रेष्ठसत्तमे पुष्कलवत् ॥ १४३९ ॥
metre not recognised
genderविadj.
क्लीबे प्रधानं प्रमुखप्रवेकानुत्तमोत्तमाः ।मुख्यवर्यवरेण्याश्च प्रवर्होऽनवरार्ध्यवत् ॥ ५७ ॥परार्ध्याग्रप्राग्रहरप्राग्र्याग्र्याग्रीयमग्रियम् ।
अनुष्टुप्
genderविadj.
अग्र्यं प्रधानं प्रमुखं पुरोगं,मुख्यं परार्ध्यं प्रवरं प्रवर्हम् ।अग्रेसरं सत्तममुत्तमं च,ग्रामण्यमग्रण्यमुदाहरन्ति ॥ ६९० ॥
इन्द्रवज्रा
genderविadj.
खट्वारूढोऽविनीतः स्यान्मसारमसृणौ समौ ।अग्र्योग्रगण्यो ग्रामण्यः श्रेष्ठः शाल्युत्तमः पुनः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
क्लीबेऽव्ययं प्रधानं स्यादुपाग्रं प्रमुखं पुनः ।उत्तमानुत्तमे तुल्ये स्यात्प्रवेकोऽपि राजघः ॥ ५७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
आभोगे पदयुग्मं स्यात् खण्डानीत्थं ध्रुवस्य च ।षट्पदस्तूत्तमः प्रोक्तो मध्यमः पञ्चभिः परैः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चतुर्दश स्युर्मनवो दिवसेऽस्मिन्विधेर्मताः ।स्वायंभुवः स्वारोचिष उत्तमस्तामसस्ततः ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रो (wrong syllable)
genderपुंmasc.
भ्रष्टनिकेतः प्राकृतवाण्या व्यक्तं गायति वीणायुक्तः ।यत्तत्सैन्धवमुदितं रसवद्भावसमेतं चोत्तमसंज्ञम् ॥ ६ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
उत्कृष्टं च प्रकृष्टं च ******** ।मुख्यं प्रमुखं वर्यं प्रवरं प्राग्र्यं वरेण्यमग्र्यं च ।उत्तममग्राग्रीय-प्राग्रहराग्रिय-परार्ध्य-जात्यानि ॥ ६४ ॥
metre not recognised
genderविadj.
अग्रेसरमग्रहरं ग्राम[170a]णि चाग्रणि परं प्रबर्हं च ।वरमनवरार्ध्यमुत्तममनुत्तमानुत्तर-प्रष्ठाः ॥ ६५ ॥
आर्या
genderविadj.
वैशाखे घर्मदस्तुण्डी राधो माधव इत्यपि ।ज्येष्ठे प्रसिद्धश्चाषाढे तूत्तमः शुचिरित्यपि ॥ १३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शून्ये वशी(शि?)कं वावीरं तुच्छं रिक्तं च रिक्तकम् ।मुख्ये वर्यो वरेण्यश्च प्रधानप्रमुखोत्तमाः ॥ ६८५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
गुणवानुत्तमः श्रेष्ठो योग्यः पूज्यो महान्गुणी ।श्रेयाञ्शिष्टः सदाचारः साधुसभ्यार्यसज्जनाः ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
प्रधानं चोत्तमं जात्यमनुत्तममनुत्तरम् ।बर्य्यं चाऽनवरार्ध्यं वै परार्ध्थं ग्रामणीः पुनः ॥ २६१५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अथातिशोभने मुख्यं श्रेष्ठपुष्कलसत्तमाः ।वरेण्यः प्रमुखः श्रेयान् अग्रप्राग्रहरोत्तमाः ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अग्रिममनुत्तमं चोत्तमं चाऽनवरा-ऽर्ध्यवत् ।परं परार्ध्यं ग्रामण्य-ऽग्रण्यग्रे प्रष्ठमन्तठम् ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
अर्घ्यः परार्घ्यः प्रवरो वरेण्यः प्राग्र्यः प्रवेकः प्रमुखः प्रकृष्टः ।अनुत्तमः प्राग्रसरः प्रबर्हः श्रेष्ठोत्तमाग्रीयवरिष्ठवर्याः ॥ १५७३ ॥
उपजातिः
genderविadj.
षट्त्रिंशन्मन्द उत्खातो द्विगुणत्रिगुणौ पुनः ।मध्यमश्चैवोत्तमश्च प्रथमो द्वादशैव वा ॥ २३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थावरं तस्थिवच्चान्यदुभयं तु चराचरम् ।वा क्ली प्रधानं प्रमुखप्रबर्हप्रवरोत्तमाः ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
उत्कृष्ट उक्ता स्वविशेष्यलिङ्गास्यान्मध्यमोऽपि स्वरमध्यवा[33a]ची ।ना देहमध्ये त्रिषु मध्यजे स्यात्स्त्रियां तु दृष्टार्तवयोषिदर्थः ॥ ७९ ॥
उपजातिःmetre not read in every line
meaningsउत्कृष्ट
doubtful
उत्तमस्तु विभक्तीनां पाश्चात्यत्रितये त्रि तु ।उत्कृष्टे दुग्धिकायां तु स्त्रियां स्यादुत्तमाथ ना ॥ २५० ॥
अनुष्टुप्
उत्तमं सिन्धुजे स्त्री तु दुग्धिकायां फलत्रिके ।गोलोमे तु श्वेतदूर्वाभूतकेशीवचासु च ॥ ३३५ ॥
अनुष्टुप्
meaningsसिन्धुज
उत्तम as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् परउपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः । एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः ॥ १९१ ॥ Amarakośa 3.3.191
- धरणिकोश प्रवीरप्रस्तरौ मणिपाषाणौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ । अण्डीरौ शक्तपुरुषौ प्रवीरौ सुभटोत्तमौ ॥ Dharaṇikośa 26.1.12
- कोषकल्पतरु प्रधानप्रज्ञामहामात्रपरात्मसु स्या- त्प्रधानमैक्ये तु सदोत्तमे तत् । स्याद्राधनं तोषणसाधनाभिः समार्थकं संघटनाभिषुत्योः ॥ ६८ ॥ Koṣakalpataru 6.21.68
- कोषकल्पतरु परपरस्त्वनात्मोत्तमवैरिदूरे स्यात्केवले चापि विशेष्यलिङ्गः । भरस्तु भारेऽतिशये वरस्त्व- भीष्टे सुरादेर्दुहितुश्च पत्यौ ॥ १०० ॥ Koṣakalpataru 6.27.100
- कोषकल्पतरु वर[44b] षिङ्गेऽन्यवत्तूत्तमवाचकोऽथ स्यात्केसरेन्त्ये परिवर्त्तने वा । फलत्रये स्याच्च वरा वरी तु शतावरीनाम्नि तथाव्ययं तु ॥ १ ॥ Koṣakalpataru 6.27.1
- नानार्थार्णवसंक्षेप ग्रामणीउत्तमेऽपि भवत्येष गिरीशस्तु पुमानयम् । महादेवे गिरेस्त्वीशे त्रिषु स्याद्गिरिजा पुनः ॥ ६७६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.676
- नानार्थार्णवसंक्षेप परमेष्ठिन्त्रिरुत्तमेऽन्यः कश्चित् तु निर्वृतेऽन्यो हरादिषु । परिवादिध्वनिस्तु स्यात् परिवादवति त्रिषु ॥ ३७० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.370
- शब्दरत्नावली प्रधानतोदनं व्यथने तोत्रे दंशनं वर्मदंशयोः । दर्शनं दर्पणे शास्त्रे नयनस्वप्नबुद्धिषु ॥ दमनः कुसुमे वीरे उपशान्तेऽपि कुत्रचित् । दशनः शिखरे दन्ते कवचे तु नपुंसकम् ॥ दहनो दुष्टचेष्टाग्निभल्लाते चित्रकेऽपि च । दृशानं तेजसि क्लीबं स्यात्पुमांस्तु विरोचने ॥ देवनन्तु जिगीषायां स्यात्क्रीडाव्यवहारयोः । अक्षेषु देवनः पुंसि सेवायामपि देवना ॥ ध्वजी रथे च भूदेवे भये सर्पे धराधरे । धन्वी ककुभवृक्षे स्यादर्जुने च धनुर्धरे ॥ धन्व क्लीबे स्थले चापे धन्वा ना मरुदेशके । धमनो नालभेदे भस्त्राध्मापकक्रूरयोस्त्रिषु ॥ धमनी च शिराहट्टविलासिन्योरपि स्त्रियाम् । धावनन्तु गतौ शुद्धै पृश्नीपर्ण्यान्तु धावनी ॥ धाम गेहे तनौ रश्मौ स्थाने प्रभावजन्मनोः । नन्दनं वासवोद्यानं पुमानात्यजहर्षयोः ॥ नन्दी हरद्वारपाले कन्दवाले वटद्रुमे । नन्दिन्युमाधेनुभेदगङ्गाननान्दृषु स्त्रियाम् ॥ नलिन्याकाशगङ्गायां पद्मिन्यां कमलाकरे । अम्भोरुहे तु न पुमान् नीलिकायां नपुंसकम् ॥ निदानं वत्सदामादिकारणे क्षयकारणे । निधनं नाशकुलयोः प्रधनं युधि दारुणे ॥ पवनं स्यात्कुम्भकारपाकस्थाने नपुंसकम् । स्यात्पुमांस्तु जगत्प्राणे निष्पावे प्रयतेऽपि च ॥ प्रधानं प्रकृतिप्रज्ञामहामात्यपरात्मसु । एकत्वे चोत्तमे क्लीबं वाच्यलिङ्गन्तु कुत्रचित् ॥ पद्मिनी स्त्रीविशेषे स्यात्पद्मसङ्घे सरोऽम्बुजे । प्रसन्ना स्त्री सुरायां स्यात्सन्तुष्टामलयोस्त्रिषु ॥ प्रसूनं पुष्पफलयोः क्लीबं जाते तु वाच्यवत् । पत्री पत्ररथे श्येनेऽत्रिकाण्डे रथिके त्रिषु ॥ पर्व स्यादुत्सवे ग्रन्थौ प्रस्तावचिह्नभेदयोः । स्याद्दर्शप्रतिपत्सन्धौ विषुवत्प्रभृतिष्वपि ॥ पक्ष्मसूत्रांशमुद्रादिकिञ्जल्कनेत्ररोमसु । पाठीनः पाठके मीनभेदे च गुग्गुलुद्रुमे ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.57