मन्थ
manthaपुं · masc.In 19 kośas: 29 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
वैशाखः खजको मन्था मन्थानो मन्थदण्डकः ।मन्थः क्षुब्धोऽस्य विष्कम्भो मञ्जीरः कुटरोऽपि च ॥ १०२३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
शीनं स्त्यानं शृतं पक्वं विलीनं द्रुतमुच्यते ।मन्था मन्थश्च मन्थानो वैशाखः खजकस्तथा ॥ २७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तुनस्तुष्टो जयः कान्तः कुलिः कातुकलो द्रुमः ।अग्निमन्थे हरिन्मन्थः मन्थः सन्धे तमालकः ॥ २२० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवतोका वताका च दामदामे उभे समे ।मन्यो मन्थाश्च (मन्था च?) कथितः क्रमेलः स्यात क्रमेलकः ॥ २४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुद्गे स्यात्पिसडो मन्थः तुवर्यां कन्दको मतः ।कुलत्थे कुडुरित्युक्तस्तिलः स्नेहफलः स्मृतः ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यूपाग्रभागे तर्माऽस्त्री मन्थने धोरणिर्द्वयोः ।अरणी च स्त्रियां तत्र चात्र मन्थप्रमन्थकाः ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
खदिका स्त्र्यथ धानानां श्लक्ष्णचूर्णेषु सक्तवः ।तत्र मन्थो घृतमधुद्राक्षेक्षुरसमिश्रितः ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संस्कृतेन दृतिः पुंसि खल्लो स्त्र्यालूश्च चर्मणा ।करपात्री चाथ मेथा मन्थः स्यान्मन्थदण्डकः ॥ ११० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दधिचारोऽपि वैशाखस्तक्राटः करघर्षणः ।मन्थो मन्थनमन्थानखजाः पुंसि नपुंसके ॥ २३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विवस्वांस्तरलो भास्वानम्बरीषः प्रजापतिः ।मन्थः किशोरः कुतपो वासन्तः पुष्करः कपिः ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वोलप्रवालमुरजद्विपानामभ्रपङ्कयोः ।सेवध्यम्बुधिमन्थानां विषयस्याशुगस्य च ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
काश्मर्यो मिथुनेऽथ स्यादरणिर्नाऽग्निमन्थकः ।मन्थानो वह्निमथनो मन्थतेजोद्रुकेतवः ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नेत्रं मथिगुणो न स्त्री मन्थनं तु विलोडनम् ।वैशाखः खजको मन्थो मन्थास्तक्राट इत्यपि ।माथः क्षुब्धोऽस्य विष्कम्भो मञ्जीरः कुटकोऽपि सः ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटुक्षारस्नेहहीना[134a] हीनाश्च क्रमतो मताः ।यवचूर्णं चिक्कसोऽस्त्री धाना भृष्टयवे स्त्रियः ।धानाचूर्णं सक्तवः स्युर्भूम्न्यस्त्री मस्तुरादिमे ।ते द्रवाः खोडिता मन्थोऽथोदमन्थो जलप्लुताः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
गुल्फ-गुच्छ-समय-प्लव-वर्ष-मन्थ-कर्दम-मृदङ्गमुखा[221b]नाम् ।वंश-वेश-मुकुर-क्षितिनिम्ब-दीप-बोल-चरणप्रमुखानाम् ॥ ६ ॥
स्वागताmetre not read in every line
genderपुंmasc.
कटाहकर्परौ तुल्यौ करङ्को नालिकेरजः ।मन्थानः खजको मन्थो वैशाखो मन्थदण्डकः ॥ ३०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्षश्वेतप्लवाः शोणः पङ्कमन्थजलाशयाः ।मुरजात्मासिमासाद्रिबाणध्वानाध्वराग्नयः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दामनीति स्त्रियां चाथ वैशाखो मन्थनं तथा ।मन्थाश्च मन्थनं(नो?) मन्था मन्थानो दधिमन्थने ॥ ५०६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सोहालिका पूरिकाख्या गुञ्झः पक्वान्नगुच्छलः ।मन्थः सक्तुः चिपिटकः पृथुकः क्षुत्क्षु[क्षु]धाभिधा ॥ २७५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 1 पृथु (syllable split)
genderपुंmasc.
मन्थो मन्थाश्च मन्थानस्तथा च मन्थदण्डकः ।खजश्च खजकः क्षुब्धो वैशाखश्च प्रसिद्ध्यति ॥ १७६० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मन्थान-मन्थ-मन्थानो वैशाखः करघर्षकः ।मन्थनोऽपि च तक्राट एते मन्थानदण्डके ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुठरो दण्डविष्कम्भो गर्गरी मन्थनी समे ।सन्थनं मथनं माथो मथः स्यात् मन्थ इत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मथिर्मन्थान-मन्थकौ मथापो मन्थ एव च ।मन्था विशाखा-वैशाखौ खजकी खजका खजा ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 न्थ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मन्थास्तु मन्थमन्थानवैशाखा मन्थदण्डके ।मन्थनी म(ग?)र्गरी मन्थविष्कम्भे कुठरः पुमान् ॥ ७७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विद्रवस्तु शृगाली स्यादाघातस्तु वधस्थली ।कदनं मारणं मन्थः सौप्तिकं रात्रिमारणम् ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नैचिकं गोः शिरोदेशो वन्दनीया तु रोचना ।मन्थानमन्थतक्राटाः स्यादुष्ट्रः कण्टकाशनः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ग्रन्थिर्बन्धो व्रजो गोष्ठो गौष्ठीनं तु पुरा व्रजः ।मन्थस्तु मन्था मन्थानो वैशाखः खजकोऽपि च ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ते घृतादियुता मन्थः करंभो दधिसक्तवः ।धानाः स्त्रियो भृष्टयवा दारपत्रस्तु पोलिकः ॥ ७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वेश्यादीनां भृतौ चापि कौटिल्येऽप्यथ मन्त्रवाक् ।ऋग्यजुःप्रभृतौ गूढभाषणेऽप्यथ मन्थने ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
meaningsमन्थन
मन्थो मथनदण्डे च द्रवसिक्तेषु सक्तुषु ।मखो यज्ञे यशस्कामसत्रयाजिसुरान्तरे ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
मन्थ as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् खजकमृद्भाण्डेऽप्युष्ट्रिका मन्थे खजको रसदर्वके ॥ १७ ॥ Amarakośa 3.3.17
- धरणिकोश वैशाखसखा मित्रं सहाये च प्रमुखश्चादिमुख्ययोः । वैशाखो मासि मन्थे च शिलीमुखोऽलिबाणयोः ॥ Dharaṇikośa 2.1.1
- कोषकल्पतरु मथ्नातियुज्यते तु समाधौ स्यात्प्रणेशति च शीलति । मथ्नाति मथति मन्थति लोडति लुट्यति[203b] च गाहते लुडति । लुटति खजत्यपि मन्थें खण्डत इति च ब्रुवन्त्यत्र ॥ ५ ॥ Koṣakalpataru 3.5.5
- कोषकल्पतरु वैशाखवैशाखः पाखण्डे मन्थे मासप्रभेदे च । नक्षत्रे तु विशाखा क्लीबे गन्धे च गेहे च ॥ ८४ ॥ Koṣakalpataru 6.2.84
- कोषकल्पतरु खजामन्थे प्रहस्ते च खजाऽथ पिञ्जो वधे **ण्यां च गुणैः प्रदिष्टः । खर्जूः स्त्री खर्जूरे कण्ड्वां कीटेऽथ मर्जूः स्त्री । रजके शुद्धौ सर्जू रुद्रे स्वर्गे च वाणिजे तडिति ॥ ३० ॥ Koṣakalpataru 6.7.30
- कोषकल्पतरु कोथतिथोऽनले स्यान्मदनेऽथ नीथं स्तोत्रे गुदे नेतरि वाच्यलिङ्गम् । पाथो रवौ नाम्बु हविर्गतोऽन्त्ये कोथोऽक्षिरोगे शटिते च मन्थे ॥ ९३ ॥ Koṣakalpataru 6.18.93
- कोषकल्पतरु विमर्दउक्तं कोकनदं * [7a]शोणकुमुदे रक्ते तथाम्भोरुहे- ऽथाभिज्ञेऽपि विशारदो निगदितो धृष्टे तथा वाच्यवत् । ना मन्थाजिविमर्दयोर्निगदितोऽत्यन्तं तु घृष्टे भवे- न्नाट्योक्तावपि नायकप्रियसखे ना पीठमर्दो मतः ॥ ४५ ॥ Koṣakalpataru 6.19.45
- कोषकल्पतरु पिठरत्रय्यां कठोरे पिठरस्तु दण्डे मन्थोखयोः स्यात्त्रिषु मुस्तके च । कुक्षौ तु न स्त्री जठरोऽन्यवत्तु बद्धे कठोरे च बुधैः प्रदिष्टः ॥ ९३ ॥ Koṣakalpataru 6.27.93
- शब्दरत्नावली खजाखञ्जस्त्रिषु च वक्रोङ्घ्रौ खञ्जा छन्दोभिदि स्त्रियाम् । खजा प्रहस्तेमन्थे च मरणेऽपि च कुत्रचित् ॥ Śabdaratnāvalī 7.8.7
- शब्दरत्नाकर क्षुब्धविरिब्धस्तु स्वरे क्षुब्धो मन्थे नेत्रं मथो गुणे । अवदानं कर्म वृत्तं निर्भर्त्सनमलक्तम् ॥ १७२१ ॥ Śabdaratnākara 3.7.1721
- त्रिकाण्डशेष वैशाखआदौ प्रधाने प्रमुखं वैशाखो मन्थमासयोः । काण्डे ना विशिखा रथ्या विशाखा भे गुहे पुमान् ॥ ५१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.51
- त्रिकाण्डशेष पिठरस्थाल्यो मन्थेऽपि पिठरं पवित्रं कुशमेध्ययोः । देहे पाटलिपुत्रे च पुरं स्यागुग्गुलौ पुरः ॥ ३६४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.364