वर्ष
varṣaक्ली · neut.In 22 kośas: 40 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 33 as a meaning of another word.
स संपर्यनूद्भ्यो वर्षं हायनोऽब्दं समाः शरत् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नू (wrong syllable)
genderक्लीneut.
वृष्ट्यां वर्षणवर्षे तद्विघ्ने ग्राहग्रहाववात् ।
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
वर्षं वर्षधराद्र्यङ्कं विषयस्तूपवर्तनम् ।देशो जनपदो नीवृद्राष्ट्रं निर्गश्च मण्डलम् ॥ ९४७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् ।लोकोऽयं भारतं वर्षं शरावत्यास्तु योऽवधेः ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हायनाब्दशरद्वर्षसंवत्सरसमाः समाः ।निदाघः कथ्यते ग्रीष्मो वर्षाः प्रावृट् तपात्ययः ॥ ११६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
वृष्टिर्वर्षं वर्षणं च शीकरस्त्वम्भसः कणः ।घनोपलस्तु करकः पुञ्जक्यामटवीति च ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
भवेद्वर्षे वर्षणं चावग्राहावग्रहौ समौ ।सौदामनी च सौदाम्नी तथा सौदामिनीक्ष्यते ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्षाब्दहायनशरः संवत्सरः समा स्मृतः ।
genderपुंmasc.
वर्षो वृष्टिर्वर्षणं च घनाघनमणिर्मणिः ।वाटिका वटिकश्च स्यात्करकः पुञ्जिकापि च ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
घनाघनो वर्षमस्त्री स्त्री वृष्टिर्वर्षणं च षण् ।वर्षं तस्य प्रतीघाते वग्राहावग्रहौ तडित् ॥ १५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
शरदापि स्त्रियां भूम्नि समा वत्सः पुमानयम् ।पुंसि वा वरिषं वर्षं स्त्रियां भूम्नि समा अपि ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
वर्षावतंसमासानां विसविष्कसयोरपि ।रसकर्पासपनसमासानां दिवसस्य च ॥ १९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
क्षणप्रभा च क्षणिका चञ्चला च शतह्रदा ।ऐरावत्यशनिर्द्वंद्वे वृष्टिः स्त्री वर्षमस्त्रि[18b]याम् ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
संवत्सरो वत्सर-काल-पर्व-युगांशकाः शारदमासमासौ ।अब्दोऽत्र वर्षं च न हायनः स्त्रीसमाः स्त्रियां भूम्नि च वा शरदः स्त्री ॥ ९७ ॥
उपजातिःmetre not read in every linenearly उपजातिः
genderक्लीneut.
भुवर्लोकः स्व(सुव)र्लोको महर्लोकादयोऽपरे ।[2b] लोकोऽयं भारतं वर्षमस्त्रियां वर्समित्यपि ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 कः (syllables merged)
genderपुंक्लीm. n.
गुल्फ-गुच्छ-समय-प्लव-वर्ष-मन्थ-कर्दम-मृदङ्गमुखा[221b]नाम् ।वंश-वेश-मुकुर-क्षितिनिम्ब-दीप-बोल-चरणप्रमुखानाम् ॥ ६ ॥
स्वागताmetre not read in every line
genderपुंmasc.
कणिशं कर्षं वर्षं प्रत्यूषं यूषमुष्णीषम् ।कोषो माषो वेषः शेषो **म्बरीषं च ॥ ७१ ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
अयं मुण्डो मुण्डितशिराः ।नितम्बः पश्चाद्भागः स्त्रीकट्याः । ह्रस्वशाखामूलको वृक्षः क्षपः । गुल्मः शाखापत्रप्रावरणः । सानुः पर्वतैकदेशः । अङ्कश्चिह्नम् । वंशोऽन्वयः । पूगः क्रमुकः । शङ्खः कम्बुः । रथः स्यन्दनः । नपुंसकाधिकारात् जघनादयो नपुंसके स्युः । इदं जघनं कटिप्रदेशः । अम्बरमाकाशं वस्त्रं च । फलं वृक्षादीनाम् । मूलं शिफा । अङ्गमवयवः ।क्षीरोदस्विन्नवनीतवर्षकुण्डाण्डघृतभगगगनानि ।विद्यान्नपुंसकान्योदनश्च पुंसि स्त्रियां ज्या च ॥ ३९ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
जने स्पृहायां त्रिस्त्वेष आयत्ते द्वे तु मानुषे ।करणीवैश्यसम्भूते स्यादथो वर्षमस्त्रियाम् ॥ ११६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
ऋतुभिश्च त्रिभिश्चैकमयनं परिकीर्तितम् ।अयने द्वे भवेद्वर्षं वत्सरो हायनः समाः ॥ १४६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
क्षेत्रं वर्षधराद्यङ्कं वर्षं देशोऽथ मण्डलम् ।राष्ट्रं जनपदो निर्गो विषयो नीवृदीरितः ॥ २३६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वर्षश्वेतप्लवाः शोणः पङ्कमन्थजलाशयाः ।मुरजात्मासिमासाद्रिबाणध्वानाध्वराग्नयः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
माषाम्बरीषयूषाः प्रत्यूषोष्णीषकोषनिर्यासाः ।आमिषवर्षकर्षमांसा मासः पनसावतंसौ च ॥ १६२ ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
आवर्तनः पुष्पकश्च पर्जन्य इति कथ्यते ।वृष्टिश्च वर्षणं वर्षं प्रावृषः परिकीर्तितः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिशिरश्चेति विज्ञेया ऋतवः षट् द्विमासिकाः ।अब्दः संवत्सरो वर्षं वत्सरो हायनः शरत् ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उत्तरायणकालेन संयुक्तं दक्षिणायनम् ।स्यादेको वत्सरो नाम्ना वर्षं संवत्सरं शरत् ॥ १५७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ज्ञायतां वेगवान् वर्षो वातास्तं वारिशीकरः ।वृष्टिश्च वर्षणं वर्षं तदभावस्त्ववग्रहः ॥ १७० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वर्षं वर्षधराद्यङ्कं क्षेत्रसंज्ञा निगद्यते ।देशो जनपदो राष्ट्रं नीवृत् निर्गश्च मण्डलम् ॥ १६०९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऐरावतं रौहितं स्यादवक्रं यदि तद्धनुः ।वृष्टिर्वर्षं वर्षणञ्च गोघृतञ्च परामृतम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
संवत्सरो हायनोऽस्त्री वत्सरः शरदा शरत् ।अब्दो वर्षञ्च वरिषं समाः स्त्री संवदित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उद्वत्सर-संवत्सर-परिवस्तर-वत्सराः ।अनुसंवत्सरो विवत्सरो वस्तोऽपि वर्षवत् ॥ ५० ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
काली वृष्ट्यां वर्षणं स्याद्वर्षं तद्विघ्नके त्ववात् ।ग्रह-ग्राहौ, घनोपले तु करः करकस्त्रिषु ॥ ५६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 7 प (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
वर्षोऽस्त्री तत्प्रतिष्ठम्भे त्ववग्राहोऽप्यवग्रहः ।महती वृष्टिरासारः स्फूर्जथुर्वज्रपेषणे ॥ २१७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
समाः स्त्रियः शरत्स्त्री स्यादस्त्रियौ वर्षहायनौ ।संवत्सरो वत्सरोऽब्दः कृताद्यं तु चतुर्युगम् ॥ २५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
वर्षोऽस्त्री भारतादिनि तानि स्युर्नव भारतम् ।दक्षिणोत्तरतो वर्षशैलास्तेषां व्यवस्थिताः ॥ ३७१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 दि (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
अथ वृष्टिर्वर्षमस्त्री केचिदिच्छन्ति वर्षणम् ॥ २६ ॥
genderपुंक्लीm. n.
व्रतदिनमासवर्षदलवल्कलकोटरषण्डचामराः ।चन्दनपद्मधर्मकोलाहलकिसलयदेहदोहदाः ॥ १० ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
वत्सवायव्यसौर्याश्च वर्षोऽस्त्री स्त्री शरत् समाः ।कृतं सत्ययुगं सौम्यं त्रेताग्नेयी विसर्जिका ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
वर्षोऽस्त्री वर्षणं वृष्टिः शीकरोऽस्त्र्यंभसः कणः ।घनोपलस्तु करकः पुञ्जिका मटचीति च ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
स्यात्स्पर्धनव्याजगतं मिषं चलिप्सापिपासासु पुमांश्च तर्षंः ।वर्षं तु न स्त्री किल वत्सरे स्या-द्वृष्टौ तथा स्याद्भरतादिखण्डे ॥ ३६ ॥
इन्द्रवज्राimpossible sign sequence: ांश्च तर्षंः ।
वृष्टौ संवत्सरे जम्बूद्वीपांशे भारतादिके ।प्रावृट्संज्ञर्तुभेदे तु वर्षाः स्त्रीभूम्नि ना पुनः ॥ ११६६ ॥
अनुष्टुप्
वर्षोऽस्त्री भारताद्यब्दजम्बुद्वीपेषु वर्षणे ।केचित्क्लीवमिति प्राहुर्बहुत्वे प्रावृषि स्त्रियाम् ॥विट् व्याप्तिविष्ठयोः स्त्री स्याद्विषञ्च गरलाम्बुनोः ।भवेदतिविषायां स्त्री विषो दन्तः क्वचिद्भवेत् ॥
अनुष्टुप्
वर्ष as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् हायनकुलेऽप्यभिजनो जन्मभूम्यामप्यथ हायनाः । वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ॥ १०८ ॥ Amarakośa 3.3.108
- नामलिङ्गानुशासनम् वत्सवत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः ॥ २२७ ॥ Amarakośa 3.3.227
- धरणिकोश शारदशारदौ वर्षशालीनौ प्रत्यग्रप्रतिभान्वितौ । शारदः सप्तपर्णे स्यात्पीतमुद्गे च कीर्तितः ॥ Dharaṇikośa 17.3.7
- धरणिकोश समासमा वर्षं समं तुल्यं समं साधु समं सदृक् । क्षमा तितिक्षा योग्ये च क्षमं शक्ते हिते क्षमम् ॥ Dharaṇikośa 24.2.8
- कल्पद्रुकोशः अब्दअब्दो वर्षे दरस्त्रासे कुकूलस्तु तुषानले । स्याज्जन्यस्तु परीवादे पर्यङ्के तल्प इत्यपि ॥ १३७ ॥ Kalpadrukośa 3.5.137
- कोषकल्पतरु परवाणिधर्माध्यक्षे परवत् परवाणिः पुंसि वर्षे च । शरजीविनि शरवाणिः शरवक्त्रे किंच पापिष्ठे ॥ ६२ ॥ Koṣakalpataru 6.15.62
- कोषकल्पतरु परिवर्तपरिवर्तः कमठेशे परिवृत्तौ स्यात्पलायने वर्षे । अभियु[299a]क्तः पररुद्धे तत्पर उक्तोऽतिमुक्तस्तु ॥ ६१ ॥ Koṣakalpataru 6.17.61
- कोषकल्पतरु शरद्स्याच्छ्वभ्रेगतिगोचरेऽपि च गवां माने तथा गोष्पदं वर्षर्त्वोः शरदीरिता गिरिभृगुत्रासेषु नीवृद्भिदि । स्त्री म्लेच्छेऽपि दरन्मताथ च दृषत्पाषाणमात्रे स्त्रियां निष्पेषोपलकेऽथ पुंसि न भसद्वक्त्रे तथामाशये ॥ ३९ ॥ Koṣakalpataru 6.19.39
- कोषकल्पतरु हायनस्याद्धायनोऽस्त्री किरणे च वर्षे व्रीहौ तु ना फल्गुनफाल्गुनौ तु । तपस्यमासे हरिसारथौ च नद्यर्जुने स्त्री तु स पौर्णमास्याम् ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.21.48
- कोषकल्पतरु समासमा तु वर्षे वृषणे तु सीमा स्त्री ब्रह्मशक्तावपि फञ्जिकायाम् । ब्राह्मी च शाकेऽपि गिरां च देव्यां घाटे स्थितौ क्षेत्रकचेलयोश्च । क्षुमातसीनालिकयोश्च नाम्नि परत्विषि स्यादथ कान्तिकीर्त्त्योः ॥ ७७ ॥ Koṣakalpataru 6.25.77
- कोषकल्पतरु वरीयस्योगे वरीयानतियूनि वर्षे श्रेष्ठेऽथ दीर्घायुरशीतरश्मौ । काके तथा शाल्मलिपादपे च भवेच्चिरंजीविनि वाच्यलिङ्गः ॥ २९ ॥ Koṣakalpataru 6.31.29
- नानार्थार्णवसंक्षेप कुरुवर्षे कुरोस्तु राज्ञः स्यात् स्त्र्यपत्ये स्त्री कुरूरथ । कुन्दुर्द्वयोर्मूषिके स्यात् पालक्यासंज्ञके तु ना ॥ २४९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.249
- नानार्थार्णवसंक्षेप भरतभरतस्त्वृत्विजि नटे रामस्य च कनीयसि । आद्यक्षत्रियभेदे च वर्षेऽस्मिन्नृत्तशास्त्रके ॥ १६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.169
- नानार्थार्णवसंक्षेप भारतस्त्रियामथ भविष्यत् त्रिर्भाविनि क्ली तु वारिणि । भारतं त्वस्त्रियामस्मिन् वर्षेऽथो भरतस्य हि ॥ १२८६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1286
- नानार्थार्णवसंक्षेप वठरवठरस्तु शठे स्थूले त्रिषु वर्षे तु पुंस्ययम् । वधकस्तु पुमान् व्याधौ पद्मबीजे तु नप्यदः ॥ १६२५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1625
- नानार्थार्णवसंक्षेप अंबरीषतृणजातिविशेषे च वर्षे रोधसि वाससि । केचिच्चुल्ल्यां महाभ्राष्ट्रेऽप्याहुरन्ये कुलेऽपि च ॥ ३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.3
- नानार्थार्णवसंक्षेप किम्पुरुषउत्तरेऽनन्तरे वर्षे हेमकूटापराह्वये । किकिदीविस्तु ना वर्णे द्वे तु चापाह्वये खगे ॥ १७४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.174
- नानार्थार्णवसंक्षेप हिरण्मयपर्वतादुत्तरे वर्षे (त्रे?श्वे)ताख्या(त्) क्ली त्रिषु त्वदः । सौवर्णे हृद्यगन्धस्तु पुमान् स्यात् सूक्ष्मजीरके ॥ ६९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.695
- परमानन्दीयनाममाला अब्दअंह्रिः पादे तरोर्मूलेऽणुः स्तोकव्रीहिभेदयोः । अब्दो मेघे गिरौ वर्षमुस्तयोर्वास्तवेऽपि च ॥ ११ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.11
- शब्दरत्नावली भारतस्याद्भास्वान् भास्करे सूर्ये भारतं ग्रन्थवर्षयोः । भारती वचने वाण्यां पक्षिवृत्तिप्रभेदयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.123
- शब्दरत्नावली शरद्मेनादो दीनमार्जारमयूरच्छागलेषु च । विशदो धवले व्यक्रे शरत्स्त्री ऋतुवर्षयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.20
- शब्दरत्नावली शारदशारदी तोयपिप्पल्यां सप्तपर्णमहीरुहे । शस्ये क्लीबं पुंसि वर्षे नूत्ने शरद्भवे त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.21
- शब्दरत्नावली मारिस्वल्पवर्णान्तयोः स्त्री तु मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे । मारः स्मरे विघ्नमृत्योर्मारिः स्त्री मृतिवर्षयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.29
- शब्दरत्नावली वत्सरासः कोलाहले गोपक्रीडाशृङ्खलवाक्सु च । वत्सं वक्षसि वत्सः स्याद्वर्षपुत्रादितर्णके ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.10
- शब्दरत्नाकर वत्सवृत्तं तु चरिते पद्ये त्रिष्वतीते च वर्तुले । वत्सस्तु तर्णके वर्षे पुत्रादौ कुटजे मुनौ ॥ २००४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2004
- त्रिकाण्डशेष हरितस्त्री हरिद्दिशि वर्षे ना दूर्वाऽपि हरिता मता । Trikāṇḍaśeṣa 3.3.201
- त्रिकाण्डशेष अवसरनाकेऽतिगन्धद्रव्ये च स्यादऽस्रं रुधिराश्रुणोः । प्रस्तावेऽवसरो वर्षे चौष्ठे नीचेऽपि चाधरः ॥ ३२७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.327
- त्रिकाण्डशेष वत्सविहायाः शकुने पुंसि विहायः खे नपुंसकम् । पुत्रादौ तर्णके वर्षे वत्सः क्लीबन्तु वक्षसि ॥ ४५१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.451
- वैजयन्ती आयुस्वर्षार्थजीवितेप्बायुरास्यं मुखविले मुखे । उरस्तु वक्षसि श्रेष्ठ ऋतं तथ्यसिलोंच्छयोः ॥ ३ ॥ Vaijayantī 6.3.3
- वैजयन्ती वयस्लिङ्गं शेफसि वेषेंऽशे चिह्ने बुद्ध्यादिसंहतौ । वयः खगेऽन्ने वर्षेऽर्थे शुभाकारे तनौ वपुः ॥ ३० ॥ Vaijayantī 6.3.30
- वैजयन्ती व्रतवर्चोऽर्चीरूपविड्भाः सु वनं भास्यप्सु कानने । व्रतं विष्ण्वृतुवर्षेज्यातपोमासाग्निभुक्तिषु ॥ ३१ ॥ Vaijayantī 6.3.31
- वैजयन्ती वत्सवत्सो ना कुटजे वर्षे तर्णके तनयादिके । बाले च वक्षसि त्वस्त्री वज्रोऽस्त्री हीरकास्त्रयोः ॥ ७३ ॥ Vaijayantī 6.5.73
- वैजयन्ती अंबरीषअंबरीषं रणे वर्षे तृणे नार्ककिशोरयोः । आत्मनीनः सुते स्याले प्राणधारिणि दूषके ॥ ३ ॥ Vaijayantī 8.5.3