वर्तुल
vartulaवि · adj.In 20 kośas: 17 synonym verses, 9 as a meaning of another word.
अबाधोच्छृङ्खलोद्दामानियन्त्रितमनर्गलम् ॥ १४६६ ॥निरङ्कुशे स्फुटे स्पष्टं प्रकाशं प्रकटोल्बणे ।व्यक्तं वर्तुलं तु वृत्तं निस्तलं परिमण्डलम् ॥ १४६७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 र्तु (wrong syllable)
genderविadj.
genderविadj.
विशङ्कटं विशालं स्यात्करालं विकटं तथा ।निस्तलं वर्तुलं वृत्तं स्थपुटं विषमोन्नतम् ॥ ७५३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कृष्णवर्णस्तु संवर्तो वर्तुलश्चक्र इत्यपि ।कलायः स्यात्कालपूरः पूरक: कडलोऽपि च ॥ २६३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
सातीनः खण्डिकश्च स्याद्धरेणुर्द्वयलिङ्गकः ।त्रिपुटो वण्टकस्त्वेष वर्तुलो विनिगद्यते ॥ ४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यदुन्नतं चानतं स्याद्विषमं स्थपुटं भवेत् ।वृत्तं तु वर्तुलं प्रोक्तं निस्तलं परिमण्डलम् ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
वर्तुलं वलयं वृत्तं मण्डलं चक्रवालकम् ।विन्ध्योत्तरपदे तु स्यादुत्तरापथसंज्ञिकः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निस्तलं वर्तुलं वृत्तं स्थपुटं विषमोन्नतम् ।दीर्घं प्रांशु विशालं च बहुलं पृथुलं पृथु ॥ १८३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
निस्तलं वर्तुलं वृत्तं परिमण्डलमित्यपि ।करम्बकबरौ मिश्रे संपृक्तखचितौ समौ ॥ ३५१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
पद्ममूलदलादीनां समूहो षण्डमस्त्रियाम् ।पद्मपत्रे तु निःशकं बाह्यं वैधं च वर्तुलम् ॥ ८५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 श (wrong syllable)
genderक्लीneut.
वर्तुलं चक्रवालं च चक्रछत्रं च मण्डलम् ।आर्यावर्त इलावर्तः पुण्यभूमिरितीर्यते ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वर्तुलं मण्डलं वृत्तं निस्तलं वलयाकृतिः ।अस्रं कोटिरणिः कोणं प्रान्तं पर्यन्तमन्तवत् ॥ १२० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
वर्तुलं निस्तलं वृत्तं परिमण्डलमुच्यते ॥ २६६७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
सुदृढं संहतं श्लिष्टं पेलवं विरलं तनु ।निस्तलं वर्तुलं वृत्तं स्थपुटं तु विसंस्थुलम् ॥ १६३५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
ॐकारो वर्तुलस्तारो बिन्दुशक्तिस्त्रितत्त्वकम् ।प्रणवश्चन्द्र साद्यश्च पञ्चदेवो ध्रुवस्त्रिकः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चर्मग्रीवो जलोन्नादो ज्वालवक्त्रो विहुण्डनः ।हृदयो वर्तुलः पाण्डुर्भुण्डिरित्यादयोऽपरे ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कलायस्त्रिपुटः प्रोक्तः सतीनो वर्तुलो मतः ।हरेणुरङ्कटा ज्ञेया … ॥ ४३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
वर्तुल as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश निस्तलकोमलं मृदुले तोये निस्तलं वर्तुले चले । उज्ज्वलौ दीप्तशृङ्गारौ तमालौ खड्गपादपौ ॥ Dharaṇikośa 27.1.7
- नानार्थार्णवसंक्षेप वृत्तअतीताधीतकठिनवर्तुलेषु वृतेऽथ नप् । वृन्तं तरूणां प्रसवबन्धने चूचुकेऽथ ना ॥ १२८० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1280
- नानार्थार्णवसंक्षेप शिखरपुलकेऽपि स एवाह भेद्यलिङ्गं तु बोधत । वर्तुले यत् त्विदं प्रोक्तं कैश्चिच्छोभनवाचकः ॥ १८२८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1828
- शब्दरत्नावली वरण्डकवर्तुले गजवेद्याञ्च तथा यौवनकण्टके । विशाले भयसम्पन्ने कृपणे च वरण्डकः ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.185
- शब्दरत्नावली वृत्तवृन्तं प्रसवबन्धे स्यात्कुम्भधारास्तनाग्रयोः । वृत्तोऽतीते मृतेऽधीते वृतवर्तुलयोरपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.56
- शब्दरत्नावली वर्तनस्त्रीपुंसयोस्तूलनाले जीवने तर्कुपीठके । वर्त्तिष्णौ च त्रिषु क्लीबं स्यात्साधारणवर्तुले ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.72
- शब्दरत्नाकर वृत्तवृत्तं तु चरिते पद्ये त्रिष्वतीते च वर्तुले । वत्सस्तु तर्णके वर्षे पुत्रादौ कुटजे मुनौ ॥ २००४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2004
- त्रिकाण्डशेष वृत्तवर्तुलाधीतयोर्वृत्तं वार्त कुशलनीरुजोः । वासेऽपि वसतिर्वृक्षमात्रेऽपि च वनस्पतिः ॥ १८२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.182
- वैजयन्ती वृत्तत्रिष्वतीतदृढाधीतवर्तुलेष्वथ गीष्पतौ । श्रेष्ठोक्षाश्वाखुरेतःसु पुन्धर्मेन्द्रबले वृषः ॥ ७७ ॥ Vaijayantī 6.5.77