कल
kalaवि · adj.In 16 kośas: 19 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 1 as a meaning of another word.
तारोऽत्युच्चैर्ध्वनिर्मन्द्रो गम्भीरो मधुरः कलः ॥ १४०९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे ।कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ॥ २ ॥नृणामुरसि मध्यस्थो द्वाविंशतिविधो ध्वनिः ।स मन्द्रः कण्ठमध्यस्थस्तारः शिरसि गीयते ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
उच्चैस्तरो ध्वनिस्तारो मन्द्रो गम्भीर उच्यते ।कलश्च मधुरोऽव्यक्तो विक्रुष्टो निष्ठुरो मतः ॥ १४० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
प्रतिश्रुतिः प्रतिध्वाने तुमुलो व्याकुलो भृशम् ।गम्भीरशब्दो मन्द्रः स्यात् स्फुटे रम्ये कलः स्मृतः ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अत्युच्चारणवर्णे स्यात्पण्डितोऽपि समाहितः ।एणीकृतः प्रतिध्वान दन्तु …कलस्तु गलमूलस्थो गद्गदः समरास्फुटः ।लोलको बालानुकृतौ लल्वरो जिह्वया हतः ।अशिष्टार्थे सङ्कुलः स्यादन्विते वीतधाविकौ ॥ ७० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ला (wrong syllable)
genderपुंmasc.
तिलके राजसूनुश्च कलस्तत्पुष्पसौरभम् ।कर्णीरः स्वर्णपुष्पः स्यात्पुन्नागे देवतापतिः ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृतमाले सुवर्णः स्यादशोके कर्णपूरकः ।श्रीमान् सुगन्धस्तिलके कलस्तत्पुष्पसौरभम् ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नखवृक्षो नखालुः स्यान्नराह्वः शोकनाशनः ।अथ सर्जरसः सर्जः कलः कलयजोद्भवः ॥ १८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गान्धारोऽजाविशब्दाभो मध्यमः क्रौञ्चशब्दवत् ।पञ्चमः पिकशब्दाभो धैवतोऽश्वध्व[48b]निप्रभः ।निषादो निषदोऽपि स्याद्गजशब्दितसंनिभः ।कलः स मधुराव्यक्तेस्त्रिषु सूक्ष्मस्तु काकलिः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
रालिरञ्जलिः कला जगलःस्यात्पुद्गलो बहुल-तन्दुल-तालाः ।देवलो जटुलः पोटगलश्चतादृशाः कमल-कामल-वल्लाः ॥ २२ ॥
metre not recognisednearly स्वागता: pāda 1, syllable 6 लः (wrong syllable)
genderपुंmasc.
क्षीजनं वंशजे शब्दे टुट्टुरो भेरिसंभवे ।तारोऽत्युच्चैर्ध्वनिर्मन्द्रो गम्भीरो मधुरः कलः ॥ ३०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शुक्लशोणितसंयोगे कललं कल इत्यपि ।सूतिमासो वैजननो वार्धं वृद्धकुरुम्बके ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 वै (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अल्पे तु क्षुल्लकः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं कलम् ।अत्यल्पे स्वल्पमल्पीयः कणीयोऽणीय इत्यपि ॥ ६९० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मन्द्रो गम्भीरशब्दः स्यान् मद्रोऽपि मन्यते बुधैः ।कलः स्यान् मधुरशब्दः मन्दे मिष्टे च काकली ॥ २५५९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पि (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
सूक्ष्मे कले काकली स्यात् कलः सुमधुरध्वनौ ।मन्द्रो गम्भीरेऽत्युच्चे तु तारस्त्रिषु कलादयः ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 रेऽ (wrong syllable)
genderविadj.
उच्चैःस्वरो ध्वनिस्तारः कलस्तु मधुरास्फुटः ।मन्द्रस्त्वत्यन्तगम्भीरस्त्रयोऽमी तद्वति त्रिषु ॥ २२९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
गंभीरे मन्द्र उच्चे तु तारो रम्यास्फुटे कलः ।समाहितस्तु निर्दोषवर्णे दोषयुताः परे ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
परिवादो वादनार्थ उपनाहस्तु बन्धनम् ।तन्त्रीष्वंगुष्ठसंस्पर्शः कलस्तासां तु ताडनम् ॥ १२१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अनेडमूकस्तु जडो जलो मूकः कलोऽप्यवाक् ।पंगुः श्रोणे खंजकोलौ खोडेऽथ कुकरे कुणिः ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
भुक्तौ प्रभूणामथ कन्यकायांझाला तथोर्मौ च झुलुक्विकायाम् ( ? ) ।अव्यक्तशब्दे मधुरे क[68a]लः स्या-ज्जीर्णे मनोज्ञे च विशेष्यलिङ्गः ॥ ८३ ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every line
doubtful
शुक्रेऽन्तिमे स्त्रीरजसि स्त्रियां स्या-दंशे तथा मूलधनप्रवृद्धौ ।शिल्पादिके स्याच्छशिषोडशांशेव्याजे च तर्यां कलनाकलार्थः ॥ ८४ ॥
इन्द्रवज्रा
meaningsशुक्र
धनं तदृणवृद्धिस्थं केवलं वेति संशयः ।पुंसि त्वङ्गुष्ठसंस्पर्शे वीणातन्त्रीषु शाखिनः ॥ १३७ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
तिलकाख्यस्य पुष्पस्य गन्धे तद्वति तु त्रिषु ।अव्यक्तमधुरे शब्दे मूकेऽप्यथ करो नरे ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
कला चन्द्रषोडशांशे शिल्पादौ चांशमात्रके ।कलो ना मूलवित्तर्द्धौ कालमानविशेषके ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न्द्र (wrong syllable)
कल as a meaning in nānārtha verses
- शब्दरत्नावली वृद्धिस्यात्समृद्धावभ्युदये हर्षे कलेऽपि च स्त्रियाम् । श्रद्धा स्यादरे शुद्धौ आकाङ्क्षायामपि स्त्रियाम् । श्राद्धं हव्यकव्यविधौ क्लीबं श्रद्धान्विते त्रिषु । शुद्धं पवित्रे निर्दोषे केवले निर्मले त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.15