जड
jaḍaवि · adj.In 21 kośas: 37 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 18 as a meaning of another word.
दानशीलः स वदान्यो वदन्योऽप्यथ बालिशः ॥ ३५१ ॥मूढो मन्दो यथाजातो बालो मातृमुखो जडः ।मूर्खोऽमेधो विवर्णाज्ञौ वैधेयो मातृशासितः ॥ ३५२ ॥देवानांप्रियजाल्मौ च दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
शीते तुषारः शिशिरः सुशीमः शीतलो जडः ।हिमोऽथोष्णे तिग्मस्तीक्ष्णस्तीव्रश्चण्डः खरः पटुः ॥ १३८५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ति (wrong syllable)
genderविadj.
genderविadj.
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
genderविadj.
वैधेयो बालिशो बालो जडो जाल्मो यथोद्गतः ।मूढो मन्दो विवर्णश्च मूर्खः स्यान्मातृशासितः ॥ ३३६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
उत्क उत्कण्ठितः प्रोक्तो विक्लवो विह्वलः स्मृतः ।अलसः शीतको मन्दो जडो जिह्मश्च मन्थरः ॥ ३८७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अन्धो ह्यनेडमूकः स्यादेडो वधिर उच्यते ।जडः कडः स्मृतो मूकः कल्लमूकस्त्ववाक्श्रुतिः ॥ ६०९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
जलन्तु सलिलं नीरं क्षीरं वारि शम्बरम् ।शरं सारं जडं कुम्भमम्भश्चापश्च कथ्यते ॥ १६३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पारावारो विनिर्दिष्टः पारापारश्च सागरे ।जलं जडं स्यादुदकं दकमत्राप्युदीरितम् ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अज्ञो जडो मातृमुखो यथाजातोऽपि बालिशः ।जाल्मो विपर्णो देवानां पर्यायेभ्यः प्रियार्थकः ॥ १२० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
शीतं गुणे तद्वदर्थं सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
इरा जडं जीवनीयं चलोदे संवरं कुशम् ।शिवं शवं शरं क्लीबे वा स्त्रियां स्यादुडूरुडुः ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तुषारं च जडं क्लीबे गुणे तद्वति भेद्यवत् ।अस्ति यत्र[23a] हिमं तत्र हिमं हिम्यं भवेत्त्रिषु ॥ ७१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
मन्दो लिगुरमेधाश्च मुहिरो वठरो जडः ।बालो मातृमुखो मातृशासितो मुग्ध-हस्तकौ ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मुग्धो मूढो जडो नेडो मूको मूर्खश्च कद्वदः ।स देवानां प्रियोऽप्राज्ञो मन्दः धीनामवर्जितः ॥ १६६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
क्रियेन्द्रियं पाणिमुख्यं स्पर्शनादि मतीन्द्रियम् ।------------ [48] सुशीमः शिशिरो जडः ॥ २७७ ॥
metre not recognised
genderविadj.
वदन्यो दानशीले स्याद्वदान्योऽपि च दृश्यते ।मूर्खो बालो जडोऽमेधो विवर्णो मातृशासितः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हिमानी हिमराशौ स्यात्तद्गुणे सुष(षि?)मो जडः ।भं नक्षत्रं तारकं च तारका धिष्ण्यमुन्नतम् ॥ १२० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नीचे विवर्णो जाल्मश्च प्राकृतः पामरो जडः ।पृथग्जनो निहीनश्चापशदः क्षुल्लकेतरौ ॥ ५८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जीवनं सर्वभद्रं च पाथः काण्डं कुशं विषम् ।भूसारं सारसाधारं सारं नीरं जलं जडम् ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शोचिर्दीप्तिर्महो वर्चो रोचिर्भा रुग्रुचिर्वसुः ।शिशिरः शीतलः शीतस्तुषारश्च हिमो जडः ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मूर्खो मन्दो जडो मूढो बालोऽज्ञो जाल्मबालिशौ ।शठः कुण्ठश्च वठरो निर्बुद्धिश्च निरक्षरः ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुचरोऽपि भवेन्नाम लोहजोऽस्फुटवाक् तथा ।काहलश्चाधमूकोऽवाक् जडो गडो जडस्तथा ॥ ५१५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)
genderविadj.
देवानांप्रियजाल्मौ वै जडोऽनेडश्च कथ्यते ।मन्दः क्रियासु कुष्ठः स्याद् दीर्घसूत्री चिरक्रियः ॥ ५२२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
सूशीमः शिशिरश्चैव जडोऽपि कथ्यते पुनः ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पि (wrong syllable)
genderविadj.
जड इत्येष पर्यायः शीतलस्य निगद्यते ।अथ ध्रुवो ग्रहाधार औत्तानपादिरित्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न (wrong syllable)
genderविadj.
देशकः शासिता शास्ता त्रयं शासनकर्तरि ।अथ सर्वत्रकर्तव्यं सम्मूटेऽज्ञो जडो जलः ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
लोहलोऽपि जड-कडौ, ज्ञायके विदुरस्थथा ।विन्दुरस्त्रिक-तुर्यवर्गमध्यौ कटुर-कद्वरौ ॥ ११ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 पि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
दानशीलेऽप्यमू, मूर्खे, बालिशो बाडिशो जडः ।जलो मुहेर-मुहिरावायोऽयः पूर्वशूलिकः ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सन्तं सारं दुमलं च द्रुमलं भुवनं वनम् ।जलं जडं च सलिरं सरिलं सलिरं तथा ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
genderक्लीneut.
हिमानी हिमसंघाते शिशिरः शीतलो जडः ।हिमः शीतस्तुषारश्च षडमी तद्वदर्थकाः ॥ १८१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अन्धोऽचक्षुरतीसारी यः स एवातिसारकी ।न्युब्जो भुग्नः कुब्जो गडुलः कुकरः कुणिर्जडः स्तब्धः ॥ ११०० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
माशब्दिकः प्रतिषेद्धा जडमातृसुखौ समौ ।प्राणं पुराणं भिन्नं तु व्यवच्छिन्नं विशेषितम् ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ति (wrong syllable)
genderविadj.
जाहको गात्रसंकोची मण्डली नखरायुधः ।पशुस्तु मलुको मोकः कपः शुद्धजडश्चरिः ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शीतले शीकरः शीतः सुषिकः सुषिमो जडः ।समीकः सोलिकः सोलः स्कन्दोलो मेकलस्तलः ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अनेडमूकस्तु जडो जलो मूकः कलोऽप्यवाक् ।पंगुः श्रोणे खंजकोलौ खोडेऽथ कुकरे कुणिः ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
जटो जटावति त्रिस्तु जडोऽनालोच्यकारिणि ।शीतले स्तब्धनिर्बुद्ध्योः पङ्कगन्धिजले तु नप् ॥ ४६० ॥
अनुष्टुप्
पुंसि शीतगुणेऽथाहाजयस्तोये जलं नपि ।जले तु त्रिषु जप्रस्तु द्वयोः स्याद्विप्रभेकयोः ॥ ४६१ ॥
अनुष्टुप्
meaningsशीतगुण
doubtful
चोद्यं चित्रे चोदनार्हे चारु चित्रवचस्यपि ।जडो जाल्मश्च निर्बुद्धौ स्तब्धेऽनालोच्यकारिणि ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
जड as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् स्थूलप्रवालमङ्कुरेऽप्यस्त्री त्रिषु स्थूलं जडेऽपि च । Amarakośa 3.3.385
- धरणिकोश मूढसोढा स्यान्मर्षितः शक्तो वोढा भारिकमूढयोः । मूढस्तु मुग्धजडयोः बाढं भृशप्रतिज्ञयोः ॥ Dharaṇikośa 13.1.1
- कोषकल्पतरु कुण्ठहठोऽम्बुपर्ण्यां प्रसभे शठस्तु धत्तू[274a]रके ना परवत्तु धूर्ते । मध्यस्थिते पुंसि जडेऽथ कुण्ठे- ऽकर्मण्यके मन्दमतौ च शस्तः ॥ ५३ ॥ Koṣakalpataru 6.11.53
- कोषकल्पतरु मन्दशर्मण्यपि स्यादथ मन्दमीष- ज्जडाविजातेषु खलेऽप्यभाग्ये । पुमांस्तु दन्तावलजातिभेदे शनैश्चरे ना तु घने च कन्दः ॥ २१ ॥ Koṣakalpataru 6.19.21
- कोषकल्पतरु जाल्मध्यामं गन्धतृणे पुमान्[द]मनके धूम्रे पुनर्वाच्यवत् गुल्मो [थो]बलरक्षणे च जठरग्रन्थौ प्रकाण्डे बले । घट्टे स्त्र्यामलकीतडित्पटगृहे जाल्मस्तु रौद्रे जडे भेद्याभोऽप्यसमीक्ष्यकारिणि भवेद्ग्रामः स्वराणां ग्रहे ॥ ६३ ॥ Koṣakalpataru 6.25.63
- कोषकल्पतरु जलह्रीबेरके पाथसि गोकुले च जलं जडे त्वन्यगतं वदन्ति । खलं तु धान्योच्चयभुव्यपेत- द्वयं च कल्के त्रिषु दुर्जने स्यात् ॥ ४९ ॥ Koṣakalpataru 6.28.49
- कोषकल्पतरु कर्षस्त्री भूम्नि मेघागमकालवाचि कर्षोऽस्त्रियां स्यात्पलतुर्यभागे । ना कर्षणे स्त्री तु [स] धान्यभेदे त्वग्दोषमाने परवज्जडे स्यात्[83b] ॥ ३७ ॥ Koṣakalpataru 6.30.37
- नानार्थार्णवसंक्षेप स्थूलना तु मन्त्रिण्यथ स्थूलं जडे बृहति पीवरे । (क्ली तु ? त्रि क्ली) दध्नि त्रि तु स्थूरं पीवरेऽथ स्त्रियामियम् ॥ १५३३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1533
- नानार्थार्णवसंक्षेप गोतमगोतमं तु धनुर्भदे क्ली (जडे तु त्रि) ना पुनः । ऋषिभेदे शाक्यमुनौ गौतमो गौतमी पुनः ॥ ६९७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.697
- परमानन्दीयनाममाला जलअर्जुने वासवे देवपादपेऽथ जलं जडे । जले जिह्मोऽसमे मन्दे जिह्मं तगरपादपे ॥ १९६ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.13.196
- परमानन्दीयनाममाला डिम्भडिम्भो बाले जडेऽप्युक्तो डिम्बोऽथ डमरे भये । Paramānandīyanāmamālā 5.14.3
- परमानन्दीयनाममाला पण्डपण्डः क्लीबे जडे पण्डा तत्त्वबुद्धौ स्मृता बुधैः । पाण्डुर्गदान्तरे वर्णभेदे राजान्तरेऽपि च ॥ २९९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.299
- परमानन्दीयनाममाला स्थूलस्थूलः पीने जडे सालो दुर्गे वृक्षान्तरे स्मृतः । सिन्धुर्दन्तिमदे नद्यां नदसागरयोरपि ॥ ३६५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.27.365
- शब्दरत्नावली अज्ञअज्ञो जडे च मूर्खे च प्राज्ञः पण्डितदक्षयोः । प्रज्ञा बुद्धिसरस्वत्यो राज्ञी छायानृपस्त्रियोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.10.2
- शब्दरत्नावली मन्थरमन्थरः पुंसि मत्थानवाधकोषफलेषु च । पृथुवक्रमन्दगामिजडेष्वपि भवेत्त्रिषु ॥ मकरो जलजन्तौ स्यान्निधिराशिविशेषयोः । मयूरो बर्हिचूडायामपामार्गशिखण्डिनोः ॥ महेन्द्र इन्द्राचलयोर्मधुत्रः कामुकालियोः । मन्दुरा वाजिशालायां तथा शयनवस्तुनि ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.95
- शब्दरत्नावली जलजलं गो कलने नीरे ह्रीवेरे च जडेऽन्यवत् । जालमानायदम्भौघगवाक्षक्षारकेष्वपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.14
- त्रिकाण्डशेष अज्ञअज्ञस्त्रिषु जडे मूर्खे कृतज्ञः कुक्कुरेऽपि च ॥ ८९ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.89
- वैजयन्ती स्थूलसन्नमल्पे विशीर्णादौ स्वादुर्मधुरमृष्टयोः । स्फुटाः स्पष्टव्याप्तफुल्लाः स्थूलौ तु जडपीवरौ ॥ १९ ॥ Vaijayantī 6.4.19