क्षुल्लक

kṣullakaपुं · masc.

In 14 kośas: 21 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 1 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य द्वीन्द्रियाः Abhidhānacintāmaṇi 4.6.1205 · p. 47

मुक्तास्फोटाब्धिमण्डूकी शुक्तिः कम्बुस्तु वारिजः ॥ १२०४ ॥त्रिरेखः षोडशावर्तः शङ्खोऽथ क्षुद्रकम्बवः ।शङ्खनकाः क्षुल्लकाश्च शम्बूकास्त्वम्बुमात्रजाः ॥ १२०५ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 न (wrong syllable)

मुक्तास्फोटास्त्री अब्धिमण्डूकीस्त्री शुक्तिस्त्री कम्बुपुं वारिजपुं त्रिरेखपुं षोडशावर्तपुं शङ्खपुं क्षुद्रकम्बुपुं शङ्खनकपुं क्षुल्लकपुं शम्बूकपुं

genderपुंmasc.

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्ट Abhidhānacintāmaṇipariśiṣṭa · हेमचन्द्र देवकाण्डः Abhidhānacintāmaṇipariśiṣṭa 2.35 · p. 4

हूतौ हक्कारकाकारौ च चण्डालानां तु वल्लकी ॥ ८१ ॥काण्डवीणा कुवीणा च डक्कारी किंनरी तथा ।सारिका खुङ्खणी चाथ दर्दरे कलसीमुखः ॥ ८२ ॥सूत्रकोणो डमरुकं समौ पणवकिकणौ ।शृङ्गवाद्ये शृङ्गमुखं हुडुक्कस्तालमर्दलः ॥ ८३ ॥काहला तु कुहाला स्याच्चण्डको लाहला च सा ।संवेशप्रतिबोधार्धे द्रगडद्रकटावुभौ ॥ ८४ ॥देवतार्चनतूर्ये तु धूमलो वलिरित्यपि ।क्षुल्लकं मृतयात्रायां मङ्गले प्रियवादिका ॥ ८५ ॥रणोद्यमे त्वर्धतूरो वाद्यभेदास्तथापरे ।डिण्डिमो झर्झरो मडुस्तिमिला किरिकिच्चिका ॥ ८६ ॥लम्बिका टट्टरी वेध्या कलापूरादयोऽपि च ।

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 कि (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 शृ (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 7 म (wrong syllable)

genderक्लीneut.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह शूद्रवर्गः Amarakośa 2.10.16

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः ।निहीनोऽपसदो जाल्मः क्षुल्लकश्चेतरश्च सः ॥ १६ ॥

अनुष्टुप्

विवर्णपुं पामरपुं नीचपुं प्राकृतपुं पृथग्जनपुं निहीनपुं अपसदपुं जाल्मपुं क्षुल्लकपुं इतरपुं

genderपुंmasc.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह विशेष्यनिघ्नवर्गः Amarakośa 3.1.109

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु ॥ ६१ ॥स्त्रियां मात्रा त्रुटिः पुंसि लवलेशकणाणवः ।

अनुष्टुप्

स्तोकवि अल्पवि क्षुल्लकवि सूक्ष्मवि श्लक्ष्णवि दभ्रवि कृशवि तनुवि मात्रास्त्री त्रुटिस्त्री लवपुं लेशपुं कणपुं अणुपुं

genderविadj.

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.347 · p. 41

कदर्यहीनकीनाशकिम्पचानमितम्पचाः ।कृपणक्षुल्लकक्लीवक्षुद्रा एकार्थवाचकाः ॥ ३४७ ॥

अनुष्टुप्

कदर्यवि हीनवि कीनाशवि किम्पचवि मितम्पचवि कृपणवि क्षुल्लकवि क्लीववि क्षुद्रवि

genderविadj.

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध पातालकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 3.664 · p. 75

उक्ता मुक्ता मौक्तिकं शौक्तिकेयं,मुक्तास्फोटः शुक्तिराख्यायते च ।कम्बुः शङ्खः क्षुल्लकाः क्षुद्रशङ्खाः,शम्बूकास्ते स्युः कपर्दो वराटः ॥ ६६४ ॥

शालिनी

मुक्तास्त्री मौक्तिकक्ली शौक्तिकेयक्ली मुक्तास्फोटपुं शुक्तिस्त्री कम्बुपुं शङ्खपुं क्षुल्लकपुं क्षुद्रशङ्खपुं शम्बूकपुं कपर्दपुं वराटपुं

genderपुंmasc.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव शूद्रादिप्रकाण्डः Kalpadrukośa 1.8.31 · p. 205

प्राकृतोऽपसदो जाल्मो निहीनश्च पृथग्जनः ।क्षुल्लकप्रैष्यदासेयदासदासेरचेटकाः ॥ ३१ ॥

अनुष्टुप्

प्राकृतवि अपसदवि जाल्मवि निहीनवि पृथग्जनपुं क्षुल्लकवि प्रैष्यपुं दासेयपुं दासपुं दासेरपुं चेटकपुं

genderविadj.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव विशेष्यनिघ्नकाण्डः Kalpadrukośa 1.9.116 · p. 227

पीवपीवरभूरिष्ठपुष्टे स्थूलानि भूरि च ।स्तोकं पत्रमुत्तमल्पं क्षुल्लकं खुल्लकं पुनः ॥ ११६ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 त्र (wrong syllable)

पीववि पीवरवि भूरिष्ठवि पुष्टवि स्थूलवि भूरिवि स्तोकवि अल्पवि क्षुल्लकवि खुल्लकवि

genderविadj.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव समुद्रादिप्रकाण्डः Kalpadrukośa 1.14.126 · p. 357

अन्तर्वक्त्रो महानादस्त्रिरेखोऽपि च सुस्वरः ।हरिप्रियोऽपि धवलोऽप्यथ स्यात्क्षुल्लकोऽपरः ॥ १२६ ॥

अनुष्टुप्

अन्तर्वक्त्रपुं महानादपुं त्रिरेखपुं सुस्वरपुं हरिप्रियपुं धवलपुं क्षुल्लकपुं

genderपुंmasc.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ वारिवर्गः Koṣakalpataru 1.7.100 · p. 110

क्षुद्रशङ्खः शङ्खनको नरि स्यात्क्षुल्लकोऽप्यसौ ।शम्बूका शम्बुका द्वंद्वे जलडिम्बश्च वण्ठरः ॥ १०० ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 श (wrong syllable)

क्षुद्रशङ्खपुं शङ्खनकपुं क्षुल्लकपुं शम्बूकास्त्री शम्बुकास्त्री जलडिम्बपुं वण्ठरपुं

genderपुंmasc.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ आतङ्कवर्गः Koṣakalpataru 3.3.21 · p. 3

मुखंपचो वसुकृमिः कृपणस्तु मितंपचः ।कदर्यः क्षुल्लकः क्षुद्रः किंपचानश्च रङ्कवत् ॥ २१ ॥

अनुष्टुप्

मुखंपचवि वसुकृमिवि कृपणवि मितंपचवि कदर्यवि क्षुल्लकवि क्षुद्रवि किंपचानवि रङ्कवि

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ आतङ्कवर्गः Koṣakalpataru 3.3.77 · p. 19

दभ्राणू तलिनं तुच्छं क्षुल्लकं क्षुद्रकं दरम् ।सूक्ष्मं श्लक्ष्णं पेलवं च लव-लेश-कणा नरि ॥ ७७ ॥

अनुष्टुप्

दभ्रवि अणुवि तलिनवि तुच्छवि क्षुल्लकवि क्षुद्रकवि दरवि सूक्ष्मवि श्लक्ष्णवि पेलववि लवपुं लेशपुं कणपुं

genderविadj.

पर्यायशब्दरत्न Paryāyaśabdaratna · धनञ्जयभट्ट मध्यमलोकसर्गः Paryāyaśabdaratna 2.586 · p. 101

नीचे विवर्णो जाल्मश्च प्राकृतः पामरो जडः ।पृथग्जनो निहीनश्चापशदः क्षुल्लकेतरौ ॥ ५८६ ॥

अनुष्टुप्

विवर्णपुं जाल्मपुं प्राकृतपुं पामरपुं जडपुं पृथग्जनपुं निहीनपुं अपशदपुं क्षुल्लकपुं इतरपुं

genderपुंmasc.

पर्यायशब्दरत्न Paryāyaśabdaratna · धनञ्जयभट्ट मध्यमलोकसर्गः Paryāyaśabdaratna 2.690 · p. 116

अल्पे तु क्षुल्लकः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं कलम् ।अत्यल्पे स्वल्पमल्पीयः कणीयोऽणीय इत्यपि ॥ ६९० ॥

अनुष्टुप्

क्षुल्लकवि सूक्ष्मवि श्लक्ष्नवि दभ्रवि कृशवि कलवि स्वल्पवि अल्पीयस्वि कणीयस्वि अणीयस्वि

genderविadj.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि द्वीन्द्रियजीवनामानि Suśīlanāmamālā 5.6.2172 · p. 357

क्षुल्लकाः क्षुद्रशङ्खाश्च शङ्खनखास्तथैव च ।शङ्खनकास्तथा क्षुद्रकम्बवः संभवन्ति वै ॥ २१७२ ॥

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 न (wrong syllable)

क्षुल्लकपुं क्षुद्रशङ्खपुं शङ्खनखपुं शङ्खनकपुं क्षुद्रकम्बुपुं

genderपुंmasc.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश शूद्रवर्गप्रक्लाशः Śabdaratnāvalī 3.8.25 · p. 154

नीचे निहीनहीनापसदजान्मपृथग्जनाः ।विवर्णः प्राकृतक्षुल्लक्षुल्लकेतरपामराः ।भृत्ये भुजिष्यदासेयदासेरपरिचारकाः ॥

अनुष्टुप्

नीचवि निहीनवि हीनवि अपसदपुं जाल्मपुं पृथग्जनपुं विवर्णवि प्राकृतवि क्षुल्लवि क्षुल्लकवि इतरवि पामरवि भृत्यपुं भुजिष्यपुं दासेयपुं दासेरपुं परिचारकपुं

genderविadj.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश विशेषणवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 5.14 · p. 164

अल्पे स्तोकक्षुल्लसूक्ष्मं क्षुल्लकञ्च कृशं तनु ।दभ्रं क्षुल्वं क्षुल्वकञ्च स्त्रियां मात्रा त्रूटी कणा ॥

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 5 त्रू (wrong syllable)

स्तोकवि क्षुल्लवि सूक्ष्मवि क्षुल्लकवि कृशवि तनुवि दभ्रवि क्षुल्ववि क्षुल्वकवि मात्रास्त्री त्रूटीस्त्री कणास्त्री

genderविadj.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वाचनाचार्यश्रीसाधुसुन्दरगणि तृतीयः काण्डः Śabdaratnākara 3.353 · p. 217

शूना तालव्य-दन्त्यादिः, पामरः प्रामरोऽपि च ।क्षुल्लकः खुल्लकस्तद्वद्, निषादे तु श्वपाकवत् ॥ ३५३ ॥

अनुष्टुप्

शूनास्त्री सूनास्त्री पामरपुं प्रामरपुं क्षुल्लकपुं खुल्लकपुं निषादपुं श्वपाकपुं

genderपुंmasc.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण विशेष्यनिघ्नाध्यायः Śabdaratnākara 3.6.1575 · p. 190

नीचे निहीनापशदपामरेतरबर्बराः ।विवर्णः क्षुल्लको जाल्मः प्राकृतश्च पृथग्जनः ॥ १५७५ ॥

अनुष्टुप्

निहीनवि अपशदवि पामरवि इतरवि बर्बरवि विवर्णवि क्षुल्लकवि जाल्मवि प्राकृतवि पृथग्जनवि

genderविadj.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण विशेष्यनिघ्नाध्यायः Śabdaratnākara 3.6.1597 · p. 192

महान् भद्रश्च विपुलपीव्नी तु स्थूलपीवरे ।दभ्रमल्पं कृशं सूक्ष्मं स्तोकं च क्षुल्लकं तनु ॥ १५९७ ॥

अनुष्टुप्

महत्वि भद्रवि विपुलवि पीवन्वि दभ्रवि अल्पवि कृशवि सूक्ष्मवि स्तोकवि क्षुल्लकवि तनुवि

genderविadj.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश सरीसृपाध्यायः Vaijayantī 4.1.57 · p. 152

मुक्ताफलं शौक्तिकेयं गंगेष्टिः कटशर्करा ।शंबूकः क्षुल्लकः शंखः कपर्दस्तु वराटकः ॥ ५७ ॥

अनुष्टुप्

मुक्ताफलक्ली शौक्तिकेयक्ली गंगेष्टिस्त्री कटशर्करास्त्री शंबूकपुं क्षुल्लकपुं शङ्खपुं कपर्दपुं वराटकपुं

genderपुंmasc.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह नानार्थवर्गः Amarakośa 3.3.10

रुक्तापशङ्कास्वातङ्कः स्वल्पेऽपि क्षुल्लकस्त्रिषु ॥ १० ॥

अनुष्टुप्

meaningsस्वल्प

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ कान्ताः Koṣakalpataru 6.1.38 · p. 140

तक्षक उक्तो नागेस्थपतावल्पे तु निःस्वे च ।नीचे कनीयसि स्या-त्परलिङ्गः क्षु[250a]ल्लकस्तद्वत् ॥ ३८ ॥

metre not recognised

meaningsअल्प निःस्व नीच कनीयस्

doubtful

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् वाच्यलिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.4.21 · p. 43

मूर्खे च कामुके चाथ कनीयांस्तु जघन्यजे ।युवतरे चाल्पतरे क्षुल्लकस्त्वल्पनीचयोः ॥ २१ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 व (wrong syllable)

meaningsअल्प नीच

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् वाच्यलिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.4.22 · p. 43

दरिद्रे चाथ कुचरः कुवादे भूचरेऽपि च ।गान्धिको लेखके चापि सुगन्धव्यवहारिणि ॥ २२ ॥

अनुष्टुप्

meaningsदरिद्र

doubtful

त्रिकाण्डशेष Trikāṇḍaśeṣa · पुरुषोत्तमदेव नानार्थवर्गः Trikāṇḍaśeṣa 3.3.17 · p. 97

नीचेऽपि क्षुल्लको मूर्धत्राणौ नाकौ च खोलकः ।चौरोन्दुरू च खनकौ गोलकौ मणिजारजौ ॥ १७ ॥

अनुष्टुप्

meaningsनीच

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 7.4.9 · p. 254

द्वौ कनिष्ठकनीयांसौ यून्यत्यल्पेऽनुजेऽपि च ।क्षुल्लका नीचनिः स्वाल्पाः कलितो ज्ञातबद्धयोः ॥ ९ ॥

अनुष्टुप्

meaningsनीच निस्स्व अल्प

क्षुल्लक as a meaning in nānārtha verses

शब्दरत्नाकर लघुअसार इष्टे क्षिप्रार्थेऽप्यगुरौ क्षुल्लकेऽपि च । लीला क्रीडा विलासश्च लक्ष्म चिह्नवरिष्ठयोः ॥ १९९१ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1991