निर्वाण
nirvāṇaक्ली · neut.In 16 kośas: 22 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निर्वातस्तु गते वाते निर्वाणः पावकादिषु ॥ १४९४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥ ६ ॥मोक्षोऽपवर्गोऽथाज्ञानमविद्याहंमतिः स्त्रियाम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderविadj.
कैवल्यं निर्वाणं निःश्रेयसममृतमक्षरं ब्रह्म ।अपुनर्भवोऽपवर्गो मुक्तिर्मोक्षो महानन्दः ॥ १२४ ॥
आर्या
genderक्लीneut.
क्लीबे कैवल्यनिर्वाणश्रेयो निःश्रेयसामृते ।संन्यासवत्यनशनव्रते प्रायस्तु न स्त्रियाम् ॥ १८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तोत्रं वेण्डकमालानं निर्वाणं वैणुकं पुनः ।नालिकाकर्णवेधिन्यामथ स्यादङ्कुशोऽस्त्रियाम् ॥ १७४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्यादसंबद्धमुद्दामं निष्पक्वं क्वथितं समे ।क्षीराज्यपयसां पाके श्रितं निर्वाणमित्यपि ॥ १६० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
निर्वाणमपि कैवल्यमक्षरं च महासुखम् ।अथ स्युः पञ्च भूतानि व्योमेराग्न्यम्बुभूमयः ॥ १५५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मोक्षः स्यादपुनर्भवोऽपि च महानन्दोऽपवर्गस्तथादुःखौघप्रलयो महोदयद्रहः स्त्री निर्वृतिः सिद्धिवत् ।मुक्तिर्ब्रह्म नपुंसकेऽमृतशिवश्रेयांसि निःश्रेयसम्निर्वाणं सुखमक्षरं च कथितं कैवल्यमुच्चैःपदम् ॥ ३३ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every linenearly शार्दूलविक्रीडितम्: pāda 2, syllable 10 य (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अस्तमितो निर्वाणो निर्वातः स्याद्गते वाते ।दस्तं दासितमुदितं प्रार्थितमर्दितं च तत्तुल्ये ॥ ४६ ॥
उपगीतिःmetre not read in every line
genderविadj.
महोदयापवर्गौ च निर्वाणं सर्वदुःखहृत् ।निःश्रेयसं च निर्याणं मोक्षनामान्यमूनि हि ॥ २६७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शीने स्त्यानं तथा प्रोक्तं निर्वातो गतमारुते ।निर्वाणः शीतवह्नौ च प्रौढवृद्धैधितान्यथ ॥ ३७१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मोक्षोऽपवर्गो निर्वाणं मुक्तिर्निःश्रेयसं शिवः ।महोदयोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ॥ १४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निर्वाणं निर्वृतिः शान्तिः सर्वदुःखक्षयः शिवः ।निर्याणमपवर्गश्चाऽक्षरं चेति शिवाभिधाः ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderविadj.
या बुद्धिः शिल्पशास्त्रादौ विज्ञानं तत् प्रकीतितम् ।मुक्तिर्निःश्रेयसं श्रेयः कैवल्यममृतं परम् ।मोक्षोऽपवर्गो निर्वाणं मुक्तिपर्याय ईरितः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निर्वाणस्तु मुनौ वह्नौ प्रदीपादिषु कुत्रचित् ।गतेऽनिले तु निर्वातः पक्वं परिणते भवेत् ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मुक्तिनिर्वाणकैवल्यब्रह्मनिःश्रेयसामृतम् ।मोक्षोऽपवर्गः सत्त्वोऽस्त्री प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥ २७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उमाकान्तो नरकजित् रतिदक्षपदाग्रगः ।निर्वाणस्त्रिगुणाकारस्त्रिरेखो णः समीरितः ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उमाकान्तो नरकजिद्रविः शूरस्त्रिरेखकः ।निर्वाणस्त्रिगुणो दक्षपादाग्रश्च ण-कारकः ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दुःखलोको भवश्चैव संसारः कष्टचारकः ।निर्वाणमन्तको मोक्षः शीतिभावः शमोऽमृतम् ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षे विनाशे गजमज्जने ।क्ली त्रिस्तु मुनिवह्न्यादौ शब्दविद्भिर्निरूपितम् ॥ १०२९ ॥
अनुष्टुप्
निर्वाणं तु शिवे दन्तिमज्जने च विनाशने ।नर्तको द्विरदे मत्स्ये नृत्यकर्तरि सम्मतः ॥ २७४ ॥
अनुष्टुप्
निर्वाण as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश मोक्षमोक्षौ मोचननिर्वाणौ मोक्षो घण्टाख्यपाटलिः । रूक्षो वृक्षप्रभेदः स्याद्रूक्षोऽप्रेमण्यचिक्कणे ॥ Dharaṇikośa 33.2.2
- शब्दरत्नावली अपवर्जनअपवर्जनं निर्वाणे त्यागे दाने च न द्वयोः । अपसर्जनमाम्नाते दाने च परिवर्जने ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.130
- तन्त्राभिधान णयाम्यपादाङ्गुलाग्रस्थ आषाढीशस्त्रिविक्रमः । त्रिरेखस्त्रिगुणाकारो निर्वाणो णा-र्णको मतः ॥ ३२ ॥ Tantrābhidhāna 6.32
- त्रिकाण्डशेष विभवकरञ्जभित्फले लट्वा वाद्यपक्षिप्रभेदयोः । विश्वं शुण्ठ्यां समस्ते च निर्वाणे विभवो धने ॥ ४२२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.422
- उत्पलिनी अमृतअयाचिते यज्ञशेषे निर्वाणे चापि सुन्दरे । अमृतं वारिणि प्रोक्तं अतिहृद्ये च वस्तुनि ॥ ५५ ॥ Utpalinī 55