कटाह
kaṭāhaपुं · masc.In 16 kośas: 19 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 4 as a meaning of another word.
नालिकेरजः करङ्कस्तुल्यौ कटाहकर्परौ ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
महिषे कलुषः पिङ्गः कटाहो गद्गदस्वरः ।हेरम्बः स्कन्धशृङ्गश्च सिंहे तु स्यात्पलंकषः ॥ १८१ ॥शैगाटो वनराजश्च नभःक्रान्तो गणेश्वरः ।शृङ्गोष्णीषो रक्तजिह्वो व्यादीर्णास्यः सुगन्धिकः ॥ १८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटाहः कर्परो ज्ञेयो भृङ्गारः कनकालुका ।शालाजिरो वर्धमानः शरावः स्मर्यते बुधैः ॥ ३१५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
घृतादिना क्लेदिनि स्यात्कटाहस्त्रिष्वलिञ्जरः ।अस्त्रियां पिठरं कुण्डं क्लीब आस्थाल्युखे स्त्रियौ ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
करङ्को नारिकेलस्य कटाहः कुठरो द्वयोः ।वर्द्धमानः शरावेऽस्त्री पुमाञ्शालाजिरोप्यथ ॥ १०५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जायमानविषाणाग्रे कटाहस्तच्छिशुर्द्वयोः ।गोमी गवेश्वरो गोमान् गोकुलं गोधनं धनम् ॥ ४३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
कलशस्य कटाहस्य रश्मिषष्ट्योरितीहदिक् ।परलिङ्गं स्वप्रधाने द्वन्द्वे तत्पुरुषेऽपि तत् ॥ २०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अलिंजरोऽस्त्री मणिके कटाहस्त्रिषु कर्परम् ।कर्क्करी कर्क्करीका स्यादालुरालूर्गलन्तिका ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
पूलावहेलौ समृणालनालौसशृङ्खलौ मण्डल-कन्दलौ च ।तद्वत्प्रदिष्टः कलशस्तथेषुस्तथा कटाहं च समामनन्ति ॥ ९० ॥
उपजातिः
genderपुंस्त्रीक्लीm. f. n.
पल्लवशब्दः पुंसि भवति । अयं पल्लवः । इदं किशलयं प्रवालम् । लाक्षा स्त्रियां स्यात् । इयं लाक्षा जतु । ऋगादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । इयमृक् वेदावयवः । रोचना गोपित्त[त]म् । पि[पिं]डका शरायगम्? । कण्डूः खर्जूः । क्षपा रात्रिः ।कललकफपूयकुल्माषकल्ककल्पगेहमखलौहित्याः ।झर्झरपुङ्खचषालाश्च पुंसि कटाहमत्स्यौ च ॥ ५८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
कटाहकर्परौ तुल्यौ करङ्को नालिकेरजः ।मन्थानः खजको मन्थो वैशाखो मन्थदण्डकः ॥ ३०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कोशः खड्गपिधाने स्याच्छिम्बायां च निरीक्ष्यते ।कटाहकलशौ पूलकन्दलार्गलशृङ्खलाः ॥ १७५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
भ्राष्ट्रोऽम्बरीषं तत्कम्बिः कन्दुर्दर्विः खजाकिका ।ऋचीषकं लोहपृष्ठं कटाहः स्नेहपाचिका ॥ २६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
कटाहो हंसकालीतनयश्च यमवाहनः ।हेरम्बो दंशभीरुकः जरातो गद्गदस्वरः ॥ २३१५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 रु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
करकोऽस्त्री लोहकर्णवत्पात्रे कटहः स्मृतः ।कटाहः कर्परस्तद्वत् खर्परस्त्रितयं त्रिषु ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अवगाहो जलद्रोणिः कटाहः कर्परः समौ ।स्थाल्युखा पिठरः कुण्डं मणिकं तु त्रिलिङ्गकम् ॥ ८९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्कन्धशृंगो यमरथः कटाहो दंशलालिकः ।हंसकालीसुतश्चाथ सृजया महिषोऽसितः ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटाहः कर्परो लट्वो मणिकः स्यादलिंजरम् ।भ्राष्ट्रः पुंस्यंबरीषोऽस्त्री कंदुर्ना स्वेदनी स्त्रियाम् ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटाहो घृततैलादिपाकभाण्डे प्रकीर्तितः ।जायमानविषाणश्च कटाहो महिषीशिशुः ॥
अनुष्टुप्
नवे दिने च व्यवहारवाचीप्रवाह उक्तोऽम्बुसृतौ[93a]स्वतोऽपि ।त्रये कटाहो धृततैलपात्रेस्यात्पाकपात्रेऽपि च कर्परेऽपि ॥ ४९ ॥
उपजातिःmetre not read in every line
शूर्पे तथा स्यात्कमठस्य पृष्ठेस्यात्कोटरे ना महिषीशिशौ च ।उत्साह उक्तो नरि चोद्यमे ऽपिप्रचक्षते तं सुधियश्च सूत्रे ॥ ५० ॥
उपजातिः
doubtful
कटाहो ना कर्णवति विशाले लोहभाजने ।द्वीपभेदे च महिषे पुनर्द्वे अथ भेद्यवत् ॥ ३५१ ॥
अनुष्टुप्
कटाहो दीपतैलादिपाकयाजनकर्परे ।कूपे जातविषाणाग्रमहिषे कूर्मपृष्ठके ॥
अनुष्टुप्
कटाह as a meaning in nānārtha verses
- नानार्थार्णवसंक्षेप लट्वलट्वः कटाहे पुंसीति प्राहुर्लष्वः पुनः पुमान् । ऋषिस्थाने द्वयोस्तु स्यादपत्ये लम्बवाक् पुनः ॥ ११३२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1132
- नानार्थार्णवसंक्षेप कर्परकटाहे शस्त्रभेदे च वृक्षस्यावयवान्तरे । रसाञ्जने तु स्त्रीलिङ्गा कर्परीति विदुर्बुधाः ॥ ३६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.369
- शब्दरत्नावली कर्परशबले वाच्यलिङ्गं स्यात्कृष्णवृन्तासु स्त्रियाम् । कर्परः स्यात्कटाहे च कपालशस्त्रभेदयोः ॥ कन्धरः स्याज्जलधरे ग्रीवायां कन्धरा स्त्रियाम् । कञ्जारो भास्करे कुक्षौ मुनौ वेधसि वारणे ॥ करीरो ना घटे वृक्षे तथा वंशाङ्कुरेऽस्त्रियाम् । करीरा चीरिकायां स्त्री दन्तमूले च हस्तिनाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.60
- त्रिकाण्डशेष कर्परकट्वरं कुत्सिते तक्रे किर्म्मीरौ शबलासुरौ । कपाले च कटाहे च शस्त्रभेदे च कर्परः ॥ ३४२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.342