वैशाख
vaiśākhaपुं · masc.In 18 kośas: 30 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
चैत्रो मधुश्चैत्रिकश्च वैशाखे राधमाधवौ ॥ १५३ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
स्थानान्यालीढवैशाखप्रत्यालीढानि मण्डलम् ।समपादं च वेध्यं तु लक्ष्यं लक्षं शरव्यकम् ॥ ७७७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वैशाखः खजको मन्था मन्थानो मन्थदण्डकः ।मन्थः क्षुब्धोऽस्य विष्कम्भो मञ्जीरः कुटरोऽपि च ॥ १०२३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैशाखे माधवो राधो ज्येष्ठे शुक्रः शुचिस्त्वयम् ।आषाढे श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च सः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
शीनं स्त्यानं शृतं पक्वं विलीनं द्रुतमुच्यते ।मन्था मन्थश्च मन्थानो वैशाखः खजकस्तथा ॥ २७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दधिचारोऽपि वैशाखस्तक्राटः करघर्षणः ।मन्थो मन्थनमन्थानखजाः पुंसि नपुंसके ॥ २३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
[31b]फाल्गुनाडश्च(श्चि)त्रिकस्तु चैत्रः पुष्पाकरो मधुः ।राधमाधववैशाखा ज्येष्ठामूलीयकः पुनः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गोधा तु तलमन्त्ये स्याच्छिञ्जिन्याघातवारणा ।वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नेत्रं मथिगुणो न स्त्री मन्थनं तु विलोडनम् ।वैशाखः खजको मन्थो मन्थास्तक्राट इत्यपि ।माथः क्षुब्धोऽस्य विष्कम्भो मञ्जीरः कुटकोऽपि सः ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अभिधानशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । संवत्सराभिधायिनां शब्दानां संवत्सरपर्यायाणां च । गिर्यादिपर्यायाणां च । पुंयोगः स्यादित्यर्थः । तद्यथा अयं संवत्सरः हायनोऽब्द इत्यादि । अयं गिरिः पर्वतः धरः शैल इत्यादि । मासाभिधायिनाम् । अयं मासः द्विपक्षः । मासविशेषोऽपि अयं चैत्रः वैशाखः ज्येष्ठः आषाढ इत्यादि । अर्णववाचिनाम् । अयमर्णवः समुद्रः सागरः पारावारः सरित्पतिरित्यादि । अयमृतुः वसन्तः ग्रीष्मः ।देववाचिनाम् । देवः सुरः । असुरवाचिनाम् । असुरः दैत्यः । शराभिधायिनाम् । शरः काण्डः । अयमसिः खड्गः मण्डलाग्रः । अयं पङ्कः कर्दमः जम्बालः । अयमरिः शत्रुः वैरी रिपुः विपक्ष इत्यादि ।भाष्कच्छुकशारज्ज्विष्टकाश्च नित्यं स्त्रि[स्त्री]यामीषिका च ।विद्युद्दिग्भूम्यभिधानं वल्ली सरितां च विज्ञेयम् ॥ ३१ ॥
metre not recognised
संवत्सरपुंहायनपुंअब्दपुंगिरिपुंपर्वतपुंधरपुंशैलपुंमासपुंचैत्रपुंवैशाखपुंज्येष्ठपुंआषाधपुंअर्णवपुंसमुद्रपुंसागरपुंपारावारपुंसरित्पतिपुंऋतुपुंवसन्तपुंग्रीष्मपुंदेवपुंसुरपुंअसुरपुंदैत्यपुंशरपुंकाण्डपुंअसिपुंखड्गपुंमण्डलाग्रपुंपङ्कपुंकर्दमपुंजम्बालपुंअरिपुंशत्रुपुंवैरिन्पुंरिपुपुंविपक्षपुंभास्स्त्रीकच्छुस्त्रीकशास्त्रीरज्जुस्त्रीइष्टकास्त्रीईषिकास्त्रीविद्युत्स्त्रीदिश्स्त्रीभूमिस्त्रीवल्लीस्त्रीसरित्स्त्री
genderपुंmasc.
मन्थानं मन्थनं मन्था मन्थ्या मन्थनिकापि च ।वैशाखोऽप्यस्य दण्डे तु वैशाखकविशाखकौ ॥ २४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैशाखे राध इत्येवं ज्येष्ठे शुक्रोऽपि कथ्यते ।आषाढे च शुचिः श्रावणिकस्तु श्रावणो नभाः ॥ १४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटाहकर्परौ तुल्यौ करङ्को नालिकेरजः ।मन्थानः खजको मन्थो वैशाखो मन्थदण्डकः ॥ ३०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दामनीति स्त्रियां चाथ वैशाखो मन्थनं तथा ।मन्थाश्च मन्थनं(नो?) मन्था मन्थानो दधिमन्थने ॥ ५०६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दात्रं लवित्रं मन्थानो वैशाखो मन्थदण्डकः ।चालनी तितउश्चुल्ही चुल्हिकाऽग्नी हसन्तिका ? ॥ २६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उच्छरश्चैव वैशाखे ज्येष्ठस्तु खरकोमलः ।मलः शुक्रस्तथा ज्येष्ठामूलीयः खरकस्तथा ॥ १४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थानान्यालीढवैशाखे प्रत्यालीढं च मण्डलम् ।समपादञ्च विज्ञेया धनुःक्षेपणसंस्थितिः ॥ १२७० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मन्थो मन्थाश्च मन्थानस्तथा च मन्थदण्डकः ।खजश्च खजकः क्षुब्धो वैशाखश्च प्रसिद्ध्यति ॥ १७६० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
विशाखा तारकायुक्ता वैशाखीपूर्णिमा भवेत् ।सा वैशाखी यत्र मासे वैशाखः स प्रकीर्तितः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तृत् प्रत्यालीढमालीढं समपादं तथा पवम् ।वैशाखं मण्डलञ्चेति धन्विनां स्थानपञ्चकम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तुल्यं पादयुगं यत्र समपादमुदाहृतम् ।वितस्त्यन्तरितं पादयुगं वैशाखमुच्यते ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मन्थान-मन्थ-मन्थानो वैशाखः करघर्षकः ।मन्थनोऽपि च तक्राट एते मन्थानदण्डके ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मथिर्मन्थान-मन्थकौ मथापो मन्थ एव च ।मन्था विशाखा-वैशाखौ खजकी खजका खजा ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 न्थ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मासश्चैत्रो यथैवं स्युर्वैशाखप्रमुखाः परे ।चैत्रे मधुश्चैत्रिकोऽथ वैशाखे राधमाधवौ ॥ २४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मन्थास्तु मन्थमन्थानवैशाखा मन्थदण्डके ।मन्थनी म(ग?)र्गरी मन्थविष्कम्भे कुठरः पुमान् ॥ ७७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सायकाशयतूणीरनिषङ्गा अथ धन्विनाम् ।स्थानमालीढवैशाखप्रत्यालीढादि पञ्चधा ॥ १३३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तपस्ये फल्गुनालश्च चैत्रे मौहनिको मधुः ।चैत्रिको मन्मथसखो वैशाखो राध उच्छुनः ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पत्रणा पक्षरचना धारा शस्त्रमुखं फलम् ।स्थानानि धन्विनां पञ्च तत्र वैशाखमस्त्रियाम् ॥ १८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
ग्रन्थिर्बन्धो व्रजो गोष्ठो गौष्ठीनं तु पुरा व्रजः ।मन्थस्तु मन्था मन्थानो वैशाखः खजकोऽपि च ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अस्त्री तु धानुष्काणां स्यात् स्थितिभेदे स चेदृशः ।त्रिवितस्त्यन्तरौ पादौ यत्र तत्र स्त्रियां पुनः ॥ १७५४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsस्थितिभेद
doubtful
वैशाख as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश माधवमाधवौ विष्णुवैशाखौ वसन्तयादवावपि । माधवी मदिरा प्रोक्ता माधवी चातिमुक्तके ॥ Dharaṇikośa 28.3.10
- नानार्थार्णवसंक्षेप माधवमगधानां तु ना राज्ञि जीरकेऽप्यथ माधवः । विष्णौ वैशाखमासे च वसन्ते चाजयो नरि ॥ १३९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1392
- शब्दरत्नावली माधवअथोत्तरपदस्थोऽपि श्रेष्ठवाची भवेदयम् । फेरवो जम्बुके धूर्ते हिंस्रे च क्षणदाचरे ॥ माधवो यादवे विष्णौ मधुवैशाखयोरपि । माधवी स्यान्मधुरिकावासन्तीशर्करासु च ॥ राजीवं कमले क्लीबं स्यात्पुंसि मृगनीलयोः । राघवो रघुनाथे स्याबृहन्मत्स्यविशेषके ॥ रौरवाश्चञ्चले धूर्ते घोरे च नरकान्तरे । वडवा कुम्भदास्यश्वाब्राह्मणकामिनीषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.29.33
- त्रिकाण्डशेष माधवमाधवौ हरिवैशाखौ राजीवो मृगमीनयोः । रौरवो घोरनरकौ लवश्छेदनलेशयोः ॥ ४२१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.421
- वैजयन्ती माधवविष्णौ वसन्ते वैशाखे मरूकौ भेककेकिनौ । मिहिरा वायुमेघार्का यज्वरौ तु हयाध्वरौ ॥ ६२ ॥ Vaijayantī 7.1.62