मत्स्य
matsyaपुं · masc.In 23 kośas: 26 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 43 as a meaning of another word.
मत्स्यो मीनः पृथुरोमा झषो वैसारिणोऽण्डजः ॥ १३४३ ॥संघचारी स्थिरजिह्व आत्माशी स्वकुलक्षयः ।विसारः शकली शल्की शंबरोऽनिमिषस्तिमिः ॥ १३४४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः ।विसारः शकुली चाथ गडकः शकुलार्भकः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैसारिणो विसारः पृथुरोमा जलचरो झषो मत्स्यः ।तिमिरनिमिषश्च मीनः शकली शल्की च विज्ञेयः ॥ ६५७ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
मत्स्यो मीनश्चली चीमो वालुके नडमीनकः ।मकरः पत्रकी यन्त्री नको नीराटकः स्मृतः ॥ १६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तुल्यौ केवर्तकैवर्तौ शकली शलली भवेत् ।मत्स्यो मत्सश्च मच्छः स्यात् शफरी शफरस्तथा ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तथैव विबुधैः प्रोक्तो नक्रश्च मकरो मृगः ।घटकुंभश्च कलशो मत्स्यो मीनो झषो मतः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पृथुरोमा झषो मत्स्यो निलिम्पोण्डभवोम्बुभूः ।कुलीरः कर्कटस्तीक्ष्णमुखो मकर इत्यपि ॥ १०९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विसारो मत्सो मत्स्योऽपि वैसारिणजलेशयौ ।मछः शल्क्यथ तद्भेदा एककण्टकमञ्जरी ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्सो (wrong syllable)
genderपुंmasc.
आत्मयोनिरथैतस्यावताराः स्युर्महात्मनः ।पर्यायो मत्स्यकमठकोलकेसरिणामपि ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मत्स्यो मच्छो झषो मीनोऽण्डज आम्भसिकस्तिमिः ॥ ८० ॥
genderपुंmasc.
कुन्तला उपहाराः स्युरान्ध्रास्तेलङ्गनामकाः ।देशभेदास्तु पञ्चाला मत्स्या मद्राश्च गुर्जराः ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्यकाश्च तौ ।मृगा महामृगा मत्स्याः प्रतुदा विष्किरास्तथा ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पल्लवशब्दः पुंसि भवति । अयं पल्लवः । इदं किशलयं प्रवालम् । लाक्षा स्त्रियां स्यात् । इयं लाक्षा जतु । ऋगादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । इयमृक् वेदावयवः । रोचना गोपित्त[त]म् । पि[पिं]डका शरायगम्? । कण्डूः खर्जूः । क्षपा रात्रिः ।कललकफपूयकुल्माषकल्ककल्पगेहमखलौहित्याः ।झर्झरपुङ्खचषालाश्च पुंसि कटाहमत्स्यौ च ॥ ५८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
तत्पर्य्यायचरो मत्स्यस्तत्पर्य्यायप्रदो घनः ।तत्पर्य्यायोद्भवं पद्मं तत्पर्य्यायधिरम्बुधिः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कूलं तीरं तरो वप्रो जलसीमोपकण्ठभूः ।वैखानसः पृथुकचा मत्स्यो मीनो झषस्तिमिः ॥ २८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पृथुरोमा संघचारी मत्स्यो मीनो झषोऽण्डजः ।वैसारिणो विसारी च शम्बरोऽनिमिषस्तिमिः ॥ १२२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हस्तिनः शिरसि दन्तौ दंष्ट्रा शुनवराहयोः ।मेघो मत्स्यो भुजङ्गमो वेणुर्मौक्तिकयोनयः ॥ १८५३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 सि (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 ङ्ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मत्स्यो मीनो मूको मत्सः शम्बरः शंवरस्तिमिः ।आत्माशी शकली शल्की विसारः स्वकुलक्षयः ॥ २४३९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 मू (wrong syllable)
genderपुंmasc.
वरिशी वलिशिश्चाषि वालिशं वडिशं तथा ।मत्स्यो वैसारिणो मीनः पाठीनश्च वदालकः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
कारण्डवः, मीने मच्छो मत्सो मत्स्यो विसारिणा ।वेसारिणो विसारश्च शक्लीव शकली मता ॥ ३६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इन्द्रनीलमहनीलौ समौ मुक्ता तु मौक्तिकम् ।वराहशङ्खमत्स्याहिमेघद्विरदवेणवः ॥ १४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ह (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मत्स्यझषानिमिषाण्डजपृथुलोमविसारशकुलिमीनाः स्युः ।वैसारिणोऽथ शकलं शल्कमुलूपं च तत्त्वचि त्रितयम् ॥ ३३२ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
कोसलकेकयहूणा घूर्जरयौधेयहेहया मत्स्याः ।गान्धारसिन्धुजावकसिंहलकाम्बोजसोमकाम्बष्ठाः ॥ ३७७ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
मत्स्यकूर्मलेलिहाख्या मुद्रा साधारणी मता ।तारार्चने विशेषास्तु कथ्यन्ते पञ्चमुद्रिकाः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 र्म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणस्तिमिः ।जलपिप्पिक आत्माशी शकुली स्वकुलक्षयः ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ भाग्यं क्लीबलिङ्गं स्याच्छुभाशुभकर्मणोः ।मयो दैत्ये च करभे शिल्पिन्यश्वतरेऽपि च ॥मध्यमस्त्री विलग्ने स्यान्न्याय्येऽन्तरेऽधमे त्रिषु ।मत्स्याः पुंभूम्नि देशे तु मीने नारायणे पुमान् ॥मन्युर्ना दैन्यशोकेष्टिक्रोधेष्वहङ्कृतौ क्वचित् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्त (wrong syllable)
मत्स्य as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् अनिमिषसुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ ॥ २१९ ॥ Amarakośa 3.3.219
- धरणिकोश मीनमीनो मत्स्ये राशिभेदे भानू रश्मिदिवाकरौ । भर्म भृतौ सुवर्णे स्याच्चर्म स्यात्फलकेऽपि च ॥ Dharaṇikośa 19.1.6
- धरणिकोश शालशालः सर्जतरौ मत्स्ये शाला स्कन्धलता कुटी । व्यालः स्याच्छ्वापदे क्रोधे भुजगे दुष्टदन्तिनि ॥ Dharaṇikośa 27.2.12
- धरणिकोश राजीवआश्रवः स्यात्प्रति[98]श्रावे क्लेशे च वचनस्थिते । राजीवो हरिणे मत्स्ये राजीवं सरसीरुहम् ॥ Dharaṇikośa 28.2.17
- धरणिकोश झषविषं हालाहलं प्रोक्तं प्रोक्ता चातिविषा विषा । … झषो मत्स्य उदाहृतः ॥ Dharaṇikośa 30.2.1
- कोषकल्पतरु त्रोटिकोटिः प्रकर्षे धनुरग्रके च कोणे च संख्याभिदि संप्रदिष्टा । त्रोटिस्तु चञ्च्वाम[271b]पि सोमवल्के पुमांस्तु मत्स्याण्डजभेदयोः स्यात् ॥ २२ ॥ Koṣakalpataru 6.10.22
- कोषकल्पतरु दृतिपत्तिर्गतौ सैन्यविशेषके स्त्री पुमांस्तु शू[290b]रे पदगेऽन्यवत्स्यात् । दृतिर्द्वयोश्चर्मपरे तु मत्स्ये शास्तिस्तु शास्त्रे युजि शासनेऽपि ॥ ५९ ॥ Koṣakalpataru 6.16.59
- कोषकल्पतरु फलकिन्स्यात्कुण्डली वारिपतौ पराभः सकुण्डले वेणुकरीरयोस्तु । नारङ्गके पुंसि च चोलकी स्या- त्स्याच्चर्मपाणौ फलकी च मत्स्ये ॥ ४४ ॥ Koṣakalpataru 6.21.44
- कोषकल्पतरु शम्बरस्याच्छम्ब[52a]रो दैत्यमृगाद्रिमत्स्य- लोकान्तरेष्वम्भसि तु द्वयोनः । वित्ते च बौद्धव्रतभेदके स्त्री तथौषधौ स्यात्प्रखरस्तु पुंसि ॥ ९० ॥ Koṣakalpataru 6.27.90
- कोषकल्पतरु शालशङ्कुद्रुमे स्याद्वरणेऽथ शालः सर्जद्रुमे हालनृपे च मत्स्ये । स कीर्तितः स्त्री च गृहे गृहैक- देशे तरुस्कन्धकशाखयोश्च ॥ ५८ ॥ Koṣakalpataru 6.28.58
- कोषकल्पतरु मल्लरूप्येऽन्तिमे मल्लमुशन्ति पात्रे मत्स्ये कपोले बलसंयुते च । स योषिति स्यात्तृणशूल्यवाची भल्लो[ऽथ] षण्ढे शरभेदवाची ॥ ७२ ॥ Koṣakalpataru 6.28.72
- कोषकल्पतरु इल्वलदैत्यान्तरे पुं[73b]सि तथैव मत्स्ये मोचानदीभित्सु च पिच्छिला स्यात् । स्यात्पोतकीनाम्नि च शिंशपायां विशेष्यलिङ्गा विजिले प्रदिष्टा ॥ ५६ ॥ Koṣakalpataru 6.28.56
- कोषकल्पतरु राघवस्यादाहवः संगरयोगवाची स्याद्राघवो दाशरथौ च मत्स्ये । स्यात्ताण्डवोऽस्त्री तृणभेदनृत्ये- ऽथो संभवो जन्मनि मेलके च ॥ २६ ॥ Koṣakalpataru 6.29.26
- कोषकल्पतरु कुलिशना सिल्हके स्यात्कपिशोऽन्यवत्तु । स्याच्छ्यावयुक्तेऽथ कणागतः स्त्री वज्रेऽस्त्रियां स्यात्कुलिशश्च मत्स्ये ॥ १४ ॥ Koṣakalpataru 6.30.14
- कोषकल्पतरु अनिमिषमत्स्येऽनिमिषो[देवे]ऽनुकर्ष उक्तोऽनुकृष्टौ च । दारुणि रथस्य चाधःस्थितेऽनुतर्षः सुरापात्रे ॥ ६६ ॥ Koṣakalpataru 6.30.66
- नानार्थार्णवसंक्षेप झषभैषज्ये ना तु विपिने द्वे मत्स्ये मकरेऽपि च । झरो ना निर्झरे स्त्री तु झरा स्याज्झरणे त्रि तु ॥ ४९७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.497
- नानार्थार्णवसंक्षेप धीवन्स्त्री तु धीरा गुडूच्यां स्याद् धीवा व्याधौ पुमान् द्वयोः । मत्स्ये कश्चित् तु देवे द्वे त्रि तु कर्मकरे स्त्रियाम् ॥ ६४८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.648
- नानार्थार्णवसंक्षेप मीनमीनो ना द्वादशे राशौ द्वे तु मत्स्ये त्रि हिंसिते । यष्टौ तु मीना स्त्री क्ली तु हिंसने मीढवाक् पुनः ॥ १००० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1000
- नानार्थार्णवसंक्षेप अण्डजअण्डजस्तु द्वयोर्मत्स्ये कृकलासपतत्त्रिणोः । स्त्री त्वण्डजा स्यात् कस्तूर्यामण्डजाते पुनस्त्रिषु ॥ ६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.69
- नानार्थार्णवसंक्षेप आत्माशिन्आत्माशी तु द्वयोर्मत्स्ये त्रि तु स्यादात्मभक्षिणि । इल्वका मृगशीर्षाख्यनक्षत्रे स्त्री तया युते ॥ २२१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.221
- नानार्थार्णवसंक्षेप इल्वलकालमात्रे च नप् त्वेतत् सामभेदेषु केषुचित् । व्यापके तु त्र्यथ द्वे स्यादिल्वलो मत्स्यरक्षसोः ॥ २२२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.222
- नानार्थार्णवसंक्षेप कुम्मीलनक्रे चोरे पुन(स्त्री?स्त्रि) स्यात् कुम्मीलस्तु पुमानयम् । स्यालाख्यमत्स्ये त्रिषु तु श्लोकच्छायादिहारिणि ॥ ५४४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.544
- नानार्थार्णवसंक्षेप जलजशङ्खे स्याज्जलजं तु क्ली पद्मे द्वे मत्स्यकूर्मयोः । जलदस्तु पुमान् मेघे जलदा विद्युति स्त्रियाम् ॥ ७६८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.768
- नानार्थार्णवसंक्षेप बलूरस्तने च द्वे तु मत्स्येऽथ बहिष्ठं स्यान्नपुंसकम् । ह्रीबेरे त्रिस्तु महति काके तु बलिभुग्द्वयोः ॥ १२४१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1241
- नानार्थार्णवसंक्षेप रोहिषरोपणायां रोहिषस्तु मृगभेदे द्वयोरयम् । विज्ञेयो गर्दभाभासे मत्स्यभेदे च नप् पुनः ॥ १५४१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1541
- नानार्थार्णवसंक्षेप शम्बरद्वे तु स्यान्मृगभेदेऽल्पहरिणे मत्स्य एव च । क्लीबं तु सलिले बौद्धव्रतभेदे बलेऽप्यथ ॥ १७६२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1762
- नानार्थार्णवसंक्षेप शयथुशशाङ्के शयुनः स्वप्ने द्वयोस्त्वजगरेऽथ ना । प्रदोषे शयथो मृत्यौ मत्स्ये त्वजगरे द्वयोः ॥ १७८० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1780
- नानार्थार्णवसंक्षेप शकलीज्ञेया शतपदी कर्णजलौकायामथ द्वयोः । मत्स्ये स्याच्छकली त्रिस्तु शकलेन समायुते ॥ १८०३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1803
- नानार्थार्णवसंक्षेप अनिमिषक्षेत्रज्ञेऽव्यथिषी तु स्त्री पृथिव्यां रजनावपि । द्वयोस्त्वनिमिषो देवे मत्स्ये त्रिस्त्वनिमेषके ॥ ७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.7
- नानार्थार्णवसंक्षेप अनिमेषअनिमेषो द्वयोर्देवे मत्स्ये त्रिस्त्वनिमेषके । अविशेषस्त्ववेः शेषे विशेषादितरत्र च ॥ ८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.8
- नानार्थार्णवसंक्षेप सङ्घचारिन्सङ्घचारी द्वयोर्मत्स्ये समासादीनि पूर्ववत् । समवर्ती तु ना वैवस्वते सादीनि पूर्ववत् ॥ ६५६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.656
- नानार्थार्णवसंक्षेप स्थिरजिह्वएत्थालाख्ये मत्स्यभेदे समासादीनि पूर्ववत् । स्थिरजिह्वस्तु मत्स्ये द्वे समासादीनि पूर्ववत् ॥ ६६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.669
- परमानन्दीयनाममाला नर्तकनिर्वाणं तु शिवे दन्तिमज्जने च विनाशने । नर्तको द्विरदे मत्स्ये नृत्यकर्तरि सम्मतः ॥ २७४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.18.274
- शब्दरत्नावली अण्डजअण्डजः स्यान्मृगमदे सरटे पक्षिमत्स्ययोः । अङ्गजं रुधिरे ना तु कामे पुत्रे मदे कचे ॥ Śabdaratnāvalī 7.8.19
- शब्दरत्नावली उद्दण्डपालस्यादासुतीवलः पुंसि कल्पपालकयज्वनोः । भवेदुद्दण्डपालस्तु मत्स्यसर्पविशेषयोः ॥ स्यादेककुण्डलः पुंसि बलभद्रकुबेरयोः । कृपीटपालः पवने नीरधौकेनिपातके ॥ स्यात्तु पाण्डुकम्बलः श्वेतकम्बलग्रावभेदयोः । भवेत्सुरतताली स्त्री दूतिकामौलिमालयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.114
- शब्दरत्नाकर रोहितरोहितं त्रिषु शोणे स्याद् रोहितो मृगमत्स्ययोः । गोपित्ते रक्तकल्हारे वरयोषिति रोचना ॥ २१५५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2155
- शब्दरत्नाकर शिशुकआक्रोशने स्याच्छपथः शपने तनयादिभिः । शिशौ मत्स्ये च शिशुकः शमलं शकृदंहसोः ॥ २१७६ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2176
- शब्दरत्नाकर अनिमेषअनिमेषोऽप्यनिमिषोऽप्युभावमरमत्स्ययोः । अन्तर्वाणिः शास्त्रविदि पुरोधसि बहुश्रुते ॥ २१९९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2199
- त्रिकाण्डशेष मल्लमौलिः कङ्केलिवृक्षेऽपि मल्लः पात्रे कपालिनि । बलीयसि च मत्स्ये च मण्डूलं परिधौ गणे ॥ ४०६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.406
- वैजयन्ती सालस्कन्दो धाता नदीकूलं साद्यश्वारोहसूतयोः । सालो मत्स्ये वृक्षभेदे प्राकारद्रुममात्रयोः ॥ ६५ ॥ Vaijayantī 6.1.65
- वैजयन्ती झषत्रिषु जीवति मौर्व्यां स्त्री स्याज्जीर्णो वज्रवृद्धयोः । झषा नागबलायां स्त्री ना मत्स्ये मकरे वने ॥ ३४ ॥ Vaijayantī 6.5.34
- वैजयन्ती अण्डजलाजेष्वभ्योषमभ्योषाः साज्यांभःपेयसक्तवः । कृकलासेंऽडजो मत्स्ये खगे कस्तूरिकाण्डजा ॥ ११ ॥ Vaijayantī 7.5.11
- वैजयन्ती जलेशयजलेशयो जलकपौ मत्स्ये पद्मं जलेशयम् । जीवितेशः प्रेतनाथे दयिते द्रविणागमे ॥ ८ ॥ Vaijayantī 8.5.8