कूप
kūpaपुं · masc.In 18 kośas: 19 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 21 as a meaning of another word.
कूपः स्यादुदपानोऽन्धुः प्रर्हिर्नेमी तु तत्त्रिका ॥ १०९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
अन्धुः कूपः प्रधिर्नेमिश्चुरी चुण्ढी च चूतकः ।निपानमुदपानं च वाप्याहावश्च कथ्यते ॥ ६८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हिरण्यः श्वेत इति च बहवोऽन्ये चलेचराः ।पुंस्येवान्धुः प्रही कूप उदपानं तु पुंसि वा ॥ १२९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उदपानं पुंसि वा स्याद्द्वंद्वे कूपो जलाम्बिका ।सप्रप्यान(?)स्तथापीनो भेद्यवद्वृद्धिमान्यदि ।कोट्टारश्चारघट्टश्च महाकूपोऽथ कूपकः ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
आत्म-मेघ-तरि-कूप-रिपूणांनिभ( ? )गाङ्गि-किरणासि-कफानाम् ।वृक्ष-तण्डुल-समास-कन्दुक-प्रोन्दुकाशनि-कपर्द-विषाणाम् ॥ ४ ॥
metre not recognisednearly स्वागता: pāda 2, syllable 1 नि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कूपः कलम्बः कलशे तु कुम्भोगन्त्र्यङ्गके नाभिरथोर्मिशम्यौ ।भ्रमश्च मोहेऽथ च जित्य-मृत्यूस्याद्भागधेयोऽपि च राजदेये ॥ २७ ॥
उपजातिः
genderपुंस्त्रीm. f.
एते शब्दाः सदा पुंसि भवन्ति । यथा पाषाणः प्रस्तरः । उपलः शिला पाषाण एव । शृङ्गारो विदग्धता । प्रस्थः परिमाणम् । भृङ्गारः सुवर्णमयः कलशः । मस्तकः शिरः । स्तबकः पुष्पोत्करः । शब्दो ध्वनिः । रसो माधुर्यादिः । स्पर्शो मृदुकर्कशादिः । गन्धो नासिकाग्राह्यः कुसुमादेः । रूपं मुक्त्वा रूपं विहाय ।रूपं नपुंसके भवति । इदं रूपं चक्षुर्ग्राह्यम् ।शेखरयूपपुरोडाशकूपसूपलवशष्पाः ।धर्ममयवासोदशादाराः पुंसि बहुत्वं चैषाम् ॥ ५५ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयं शेखरः पुष्पसङ्घातः उत्तुङ्गो वा । यूपो यज्ञभाण्डम् । पुरोडाशो यज्ञपिण्डकिः । कूपोऽवटः । सूपो व्यञ्जनम् । लवो लेशः । शष्पो बालतृणम् । धर्म उपवासादिः । मयो वेश्म । वासांसि वस्त्राणि तेषां दशाः । दाराः स्त्रियश्च पुंसि भवन्ति बहुत्वं चैषां सदा भवति । इमे वासोदशाः वस्त्रान्तसूत्रम् । इमे दाराः स्त्रियः । वास इति किम् । दशा अवस्था ।मांसविवराभिधानं नपुंसके विद्धि तीर्थतुण्डे च ।यवमाषाद्या व्रीहयः पुंसि प्रियङ्गवश्च स्त्रियामेव ॥ ५६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
सरस्वांश्चोध्यभिद्यौ च ह्रदोऽगाधजलो द्रहः ।कूपोऽन्धुरुदपानोऽथ नेमी स्यात्तन्त्रिका स्त्रियाम् ॥ ३७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ कूपे प्रपाश्चान्धुरुदपानं सदो स्त्रियाम् ।कूपयन्त्रे त्रिका नेमिः पि(वि?)नाहस्तस्य दामनी ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
फेनो जलकफो वारिशोफको जलबुद्बुदः ।अन्धुः कूपः प्रहीर्वापी वापिका दीर्घिका युका ॥ २९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उदपानं प्रहिः कूपश्चान्धुर्वापी तु दीर्घिका ।पुष्करिणी खातकं च निपानं तु जलाश्रयः ॥ १२५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 रि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कूपोऽन्धुरुदपानश्च प्रहिनामाऽपि मन्यते ॥ १९०७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
प्रहि-कूपान्धवः पुंसि उदपानञ्च न स्त्रियाम् ।नेमिर्नेमी त्रिका च स्यात् कूपान्तिकसमस्थले ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कालभेदेऽपि भ्रूविकारे भ्र-भ्रु-भ्रू-भृतः कुटिः ।भ्रूमध्ये कूर्च-कूपे कूर्पं नक्रे नस्नया नसा ॥ १६० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
कुल्या स्यादथ खातके तु सलिलाधारस्तटाकोऽस्त्रियांवेशन्तोऽल्पसरश्च पल्वलमथो अन्धुश्च कूपः प्रहिः ।उदपानोऽस्त्र्यथाहाव उपकूपजलाशये ॥ ३५६ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्two metres in one verse
genderपुंmasc.
अन्धुरब्धः प्रहिः कूपश्चुण्डी चौण्डश्च चूतकः ।अवखातस्तु कीर्णः स्यादुत्कीर्णश्च पुरी स्त्रियाम् ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कर्णं पृष्ठस्थितारित्रं नौशिरो मंगमस्त्रियाम् ।नावो दण्डः क्षेपणी स्त्री कूपस्तु गुणवृक्षकः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कल्पः शास्त्रे विधौ न्याये संवर्ते ब्रह्मणो दिने ।कूपो नौगुणवृक्षे स्याद्गर्तोदपानयोरपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 द (wrong syllable)
उदश्चितो विकारे च प्रमदायां च ना पुनः ।कूपो भूषितकन्यायां दातुं गर्तोदपानयोः ॥ २५७ ॥
अनुष्टुप्
गुणवृक्षेऽपि कूपो विट्सार्य्यां स्त्री कुणपः शवे ।जिह्वापः शुनि मार्ज्जारे त्रपुसीसकरङ्गयोः ॥ २७६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsगुणवृक्ष
कूप as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश अवटुवरटा कथिता हंसी गन्धोली वरटा मता । अवटुः कथिता घाटा अवटुः कूपगर्तयोः ॥ Dharaṇikośa 10.2.13
- कोषकल्पतरु चूतककाव्यालंकृतिभेदे काव्यविशेषे च रूपकं क्लीबे । परवद्धूर्ते कूपे त्वाम्रे प्रोक्तश्च चूतकः पुंसि ॥ ६७ ॥ Koṣakalpataru 6.1.67
- कोषकल्पतरु अवटुवसनादिना विशुद्धे संसृष्टं संगते च स्यात् । अवटुस्त्ववटे कूपे कृकाटिकायां परीष्टिस्तु । परिचर्यामार्गणयोः प्राकाम्येऽन्वेषणे च स्त्री । गन्धोल्यामपि हंस्यां वरटा त्रिपुटा त्रुटित्रिवृतोः ॥ ४० ॥ Koṣakalpataru 6.10.40
- नानार्थार्णवसंक्षेप नेमिकश्चिद्दीर्घक्रिमावाह नेमिस्तु तिमिशद्रुमे । चक्रप्रान्ते भित्तिमूले कूपे तन्मुखबन्धने ॥ ६२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.62
- नानार्थार्णवसंक्षेप अन्धुअन्धुरूधसि कूपेऽपि व्रणेऽक्षुस्त्वब्धिवप्रयोः । असुध्वनिस्तु प्रज्ञायामसवो भूम्नि जीविते ॥ १० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.10
- नानार्थार्णवसंक्षेप उत्सउत्सो व्योम्न्यम्बुधौ कूपे जलाधारान्तरेऽपि च । ऊष्मा त्वौष्ण्यगुणे ग्रीष्मे बाष्पे शषसहेषु च ॥ १६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.16
- नानार्थार्णवसंक्षेप अभ्रित्रिस्त्वृजौ व्यञ्जके शुक्ले पेषण्यां तु स्त्रियामयम् । अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दाले स्यात् कूपे तु पुमानयम् ॥ ५३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.53
- नानार्थार्णवसंक्षेप खष्पडोम्बीचण्डालजे च द्वे प्राणिभेदेऽथ खष्पवाक् । बलात्कारे च कूपे च ना दुर्मेधसि तु त्रिषु ॥ ३०४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.304
- नानार्थार्णवसंक्षेप कोट्टारइत्येव रभसेनोक्तमुत्तरार्धं च तद्वचः । कोट्टारो नरके कूपे पुष्करिण्याश्च पाटके ॥ ७७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.77
- नानार्थार्णवसंक्षेप अवटतत्रापि च स्त्रियां वृत्तिर्यदा स्यादपटा तदा । अवटस्तु पुमान् गर्ते कूपे मानान्तरेऽपि च ॥ १११ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.111
- नानार्थार्णवसंक्षेप निवेषनिलिम्पस्तु द्वयोर्देवे निलिम्पा तु स्त्रियामियम् । (जाग्र्या ?) निवेषस्तु पुमान् कृपे वृक्ष इतीतरे ॥ १०२४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1024
- नानार्थार्णवसंक्षेप कारोतरकारालिको वृक्षमात्रे पठितः + डित्वङ्गयोः । कारोतरः सुरामण्डे कूपे कामोत्सवः पुनः ॥ ५० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.50
- परमानन्दीयनाममाला अवटअनूकमन्वयेऽनूको गतजन्मावटो बिले । महारण्येऽखिले कूपे दम्भजीविन्यपि स्मृतः ॥ १९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.19
- परमानन्दीयनाममाला खटखटः कफे तुणे कृपे खर्ज्जू रोगेक्षुभिद्यपि । खण्डोऽर्धे मणिदोषेऽप्यैक्षवे खर्वस्तु वामने ॥ १४६ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.8.146
- शब्दरत्नावली अवटअवटः कूपकुहकजीविगर्त्राखिलेषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.33
- शब्दरत्नावली जलकूपीउपतापस्त्वराव्याधिसमुत्तापाशुभार्त्तिषु । जलकूपी पुष्करिण्यां कूपे गर्तेऽपि च स्त्रियाम् ॥ नागपुष्पं चम्पके स्यात्पुन्नागे नागकेशरे । परिवापो जलस्थाने पर्याप्तौ च परिच्छदे ॥ परितापः पुमान् दुःखे शोके च नरकान्तरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.21.21
- शब्दरत्नावली कोहारशिरः कपोलसन्धौ तु स्यात्कुम्भिनरकेऽपि च । कोहारो नागरे कूपे पुष्करिण्याश्च पाटके ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.68
- शब्दरत्नावली कटाहकटाहो दीपतैलादिपाकयाजनकर्परे । कूपे जातविषाणाग्रमहिषे कूर्मपृष्ठके ॥ Śabdaratnāvalī 7.33.18
- शब्दरत्नाकर कोशअलंकृतायां कन्यायां दातुं कूपः प्रहावपि । कविः काव्यकृति प्राज्ञे वाल्मीकौ दैत्यदेशिके ॥ १८८४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1884
- त्रिकाण्डशेष अवटकाके निम्बे च लशुने गर्त्ते कूपे खलेऽवटः । अत्यर्थक्षौमयोरट्टः कृताविष्टं प्रिये त्रिषु ॥ ९१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.91
- त्रिकाण्डशेष कोट्टारकन्दरः स्याद्गुहास्मृण्योः कोट्टारौ कूपनागरौ । कदरः क्रकचे रोगे कदरः खदिरे सिते ॥ ३४१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.341