तिल
tilaपुं · masc.In 13 kośas: 15 synonym verses, 11 as a meaning of another word.
जर्तिलः कथ्यते सद्भिररण्यप्रभवस्तिलः ।तिलपिञ्जस्तिलपेजस्तथा षण्ढतिलः स्मृतः ॥ ५८३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
राजमुद्गे मरुष्ठः स्यात् जलकस्तुलकस्तिलः ।तिलपुष्पे वज्रपुष्पं मसूरस्तु मसूरकः ॥ २६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुद्गे स्यात्पिसडो मन्थः तुवर्यां कन्दको मतः ।कुलत्थे कुडुरित्युक्तस्तिलः स्नेहफलः स्मृतः ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जटुकः कालकश्चापि पिप्लुश्च तिल इत्यपि ।क्षेत्रं कलेवरं क्लीबे पिण्डोऽस्त्री विग्रहः पुमान् ॥ १२७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तिला नागस्तथा दासी रथः पृथ्वी गृहा अपि ।कन्या धेनुश्च कपिला दानान्येतानि वै दश ॥ १०५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
काकाण्डोथ तिलो हव्यो देवर्षिपितृवल्लभः ।होमधान्यं पवित्रं स्यात् पापघ्नः पितृतर्पणः ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अन्यत्रैते स्वलिङ्गाः स्युः फलपाकशुक(?)पुनः ।फले प्रकृतिलिङ्गाः स्युर्यथा माषा यवास्तिलाः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 क (wrong syllable)
genderपुंmasc.
चिल्लस्तिलस्तिरीटो ना सितलोध्रस्तु शाबरः ।गालवो नेत्रभैषज्यं शीतपुष्पो व्रणौषधम् ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हरिमन्थस्तु चणको निष्पावः सितशिम्बिकः ।वल्लश्चाथ तिलस्तैलफलपूतेऽथ जर्तिलः ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मांसाभिधानं विवराभिधानं च तीर्थतुण्डे च नपुंसके विद्धि जानीहि । यथा मांसं पलं पललं क्रव्यमित्यादि । इदं विवरं बिलं छिद्रं रन्ध्रं कुहरं सुषिरमित्यादि । इदं तीर्थं पुण्यस्थानम् । तुण्डं वक्त्रम् । यवमाषाद्या व्रीहयः पुंसि । यथा इमे माषाः मुद्गाः कुलत्थाः सोष्टाः गोधूमाः तिलाः कलापाः मसूराः सर्षपाः । प्रियङ्गवश्च स्त्रियामेव । इमाः प्रियङ्गवः ।पल्लव उक्तः पुंसि नपुंसके किसलयं स्त्रियां लाक्षा ।ऋग्रोचना पिडका कण्डूः क्षपा चैव ॥ ५७ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
खण्डी च राजमुद्गे तु मरुष्टकमयष्टकौ ।जर्तिलोऽरण्यजतिलो जालकस्तूलकस्तिलः ॥ २११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गोधूमो वर्हणो वल्पः तीक्ष्णशूको यवोऽवलः ।स्नेही तिलो वलीमाषः स्निग्धः सन्तर्पणः सरः ॥ २५७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ताम्रवृन्तः कुलत्थश्च सस्यमस्त्री तिलः पुमान् ।तिलपिञ्जस्तिलपेजो द्वावेतौ निष्फले तिले ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
व्रीहिश्यामाकगोधूमयवमुद्गतिलाणवः ।माषप्रियङ्गुनीवारकोरदूषमसूरकाः ।गवीधुका कुलित्थश्च यज्ञीयास्ते चतुर्दश ॥ ११८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जर्तिलोऽरण्यजतिलो जालकश्चूलिकस्तिलः ।कृष्णेऽस्मिंस्तिलके (षण्डे) पिञ्जपेजौ तिलात् परौ ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
तिल as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु दलाढकशिरीषवातावलिगैरिकेषु स्यात्प्रश्निकायां स्वभवे तिले च । निश्चारकः स्वैरसमीरणौ स्यात् क्षये पुरीषस्य तथा प्रदिष्टः ॥ ३३ ॥ Koṣakalpataru 6.1.33
- कोषकल्पतरु बाहुजकलभे चाम्पेय[268b]तरौ वल्मीके कारुजः कथितः । कीरेऽपि बाहुजः स्यात् स्वयंप्रभूते तिले तद्वत् ॥ ३४ ॥ Koṣakalpataru 6.7.34
- नानार्थार्णवसंक्षेप कचपपत्रे तिले करूशास्तु नीवृद्भेदे हि भूमनि । स्यात्तु क्षत्त्रियभेदेऽसौ सर्वैश्च वचनैर्युते ॥ ६८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.68
- नानार्थार्णवसंक्षेप कुतपदर्पेऽप्यह्नोऽष्टमे भागे तिले छागजकम्बले । वाद्यवादकसामग्र्यां नाट्यस्येत्याह यादवः ॥ ४९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.495
- नानार्थार्णवसंक्षेप चूलिकइत्येव चूलिकस्तु स्यात् तिले ना द्वे तु कुक्कुटे । चूलिका तु स्त्रियां जातिच्छन्दोभेदे गजस्य च ॥ ७५२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.752
- नानार्थार्णवसंक्षेप जालकस्त्रियां तु शूकशिम्ब्यां स्याज्जाङ्गली ना तु जालकः । तिले क्षारकसंज्ञे तु बालपुष्पान्तरे नपि ॥ ७९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.792
- नानार्थार्णवसंक्षेप हविष्यशाकसंज्ञे कदम्बद्रौ केतक्यां च नपि त्वदः । तेषां स्यात् प्रसवे ना तु हविष्यः स्यात् तिले त्रि तु ॥ २०३० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.2030
- शिवकोष तिलकतिलकं मेचके ना तु पटोलश्रीमतोस्तिले । दीपको यवसाह्वायां जीरके लोचमस्तके ॥ ३० ॥ Śivakoṣa 1.3.30
- शिवकोष यज्ञाङ्गमुरङ्ग्युपोदकाकाकामूर्वाशोभाञ्जनेषु च । यज्ञाङ्गः किंशुके दर्भे तिलोदुम्बरपिप्पले ॥ ९४ ॥ Śivakoṣa 3.2.94
- शब्दरत्नावली बाहुजबलजा वणिजो नार्यां युथीभम्योर्वरस्त्रियाम् । बाहुजः स्यात्स्वयं जाते तिले क्षत्रियकीरयोः । वनजा मुद्गपर्ण्यां ना मुस्तके क्लीबमम्बुजे ॥ Śabdaratnāvalī 7.8.26
- वैजयन्ती कुतपअस्त्री त्वह्नोऽष्टमे भागे तिलेषु छागकंबले । दर्भे च केसरस्त्वस्त्री सिंहकेशाश्वकेशयोः ॥ ३० ॥ Vaijayantī 7.5.30