अणु
aṇuवि · adj.In 16 kośas: 23 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 3 as a meaning of another word.
स्तोकं क्षुल्लं तुच्छमल्पं दभ्राणुतलिनानि च ॥ १४२६ ॥तनु क्षुद्रं कृशं सूक्ष्मं पुनः श्लक्ष्णं च पेलवम् ।
अनुष्टुप्
genderविadj.
धनदे निधनाक्षः स्यान्महासत्त्वः प्रमोदितः ॥ ३८ ॥रत्नगर्भ उत्तराशाधिपतिः सत्यसंगरः ।धनकेलिः सुप्रसन्नः परिविद्धोऽलका पुनः ॥ ३९ ॥वसुप्रभा वसुसारा शंकरे नन्दिवर्धनः ।बहुरूपः सुप्रसादो मिहिराणोऽपराजितः ॥ ४० ॥कङ्कटीको गुह्यगुरुर्भगनेत्रान्तकः खरुः ।परिणाहो दशबाहुः सुभगोऽण्वेकलोचनः ॥ ४१ ॥गोपालो वरवृद्धोऽहिपर्यङ्कः पांसुचन्दनः ।कूटकृन्मन्दरमणिर्नवशक्तिर्महाम्बकः ॥ ४२ ॥कोणवादी शैलधन्वा विशालाक्षोऽक्षतस्वनः ।उन्मत्तवेषः शवरः सिताङ्गो धर्मवाहनः ॥ ४३ ॥महाकान्तो वह्निनेत्रः स्त्रीदेहार्धो नृवेष्टनः ।महानादो नराधारो भूरिरेको दशोत्तमः ॥ ४४ ॥यौटी यौटीङ्गोऽर्धकूटः समिरो धूम्रयोगिनौ ।उलन्दो जयतः कालो जटाधरदशाव्ययौ ॥ ४५ ॥संध्यानाटी रेरिहाणः शङ्कुश्च कपिलाञ्जनः ।जगद्द्रोणिरर्धकालो दिशांप्रियतमोऽतलः ॥ ४६ ॥जगत्स्रष्टा कटाटङ्वः कटप्रूहीरहृत्कराः ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 र्भ (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 सु (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 गु (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 श (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 णि (wrong syllable)
निधनाक्षपुंमहासत्त्वपुंप्रमोदितपुंरत्नगर्भपुंउत्तराशाधिपतिपुंसत्यसंगरपुंधनकेलिपुंसुप्रसन्नपुंपरिविद्धपुंवसुप्रभास्त्रीवसुसारास्त्रीनन्दिवर्धनपुंबहुरूपपुंसुप्रसादपुंमिहिराणपुंअपराजितपुंकङ्कटीकपुंगुह्यगुरुपुंभगनेत्रान्तकपुंखरुपुंपरिणाहपुंदशबाहुपुंसुभगपुंअणुपुंएकलोचनपुंगोपालपुंवरवृद्धपुंअहिपर्यङ्कपुंपांसुचन्दनपुंकूटकृत्पुंमन्दरमणिपुंनवशक्तिपुंमहाम्बकपुंकोणवादिन्पुंशैलधन्वन्पुंविशालाक्षपुंअक्षतस्वनपुंउन्मत्तवेषपुंशवरपुंसिताङ्गपुंधर्मवाहनपुंमहाकान्तपुंवह्निनेत्रपुंस्त्रीदेहार्धपुंनृवेष्टनपुंमहानादपुंनराधारपुंभूरिरेकपुंदशोत्तमपुंयौटिन्पुंयौटीङ्गपुंअर्धकूटपुंसमिरपुंधूम्रपुंयोगिन्पुंउलन्दपुंजयतपुंकालपुंजटाधरपुंदशाव्ययपुंसंध्यानाटिन्पुंरेरिहाणपुंशङ्कुपुंकपिलाञ्जनपुंजगद्द्रोणिपुंअर्धकालपुंदिशांप्रियतमपुंअतलपुंजगत्स्रष्टृपुंकटाटङ्कपुंकटप्रूपुंहीरहृत्करपुं
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु ॥ ६१ ॥स्त्रियां मात्रा त्रुटिः पुंसि लवलेशकणाणवः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सूक्ष्मलेशलवश्लक्ष्णक्षुद्रदभ्रकणाणवः ।किञ्चिन्मात्रतनुस्तोकह्रस्वाल्पत्रुटयः समाः ॥ ६८८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
सूक्ष्मं श्लक्ष्णं कृशं दभ्रमथ मात्रा स्त्रियां त्रुटिः ।लवलेशकणाः पुंसि स्यादत्यल्पेप्यणुः कणाः ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तनूरुहस्नेहदोहलोहपुण्याहयोरपि ।पटहस्याररिचटुकमण्डल्वणुलानुभिः ॥ १९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
जीर्णप्रकारशालिर्यो गदितः स च जीर्णकः ।षष्टिको गर्भपाकी स्याद्व्रीहिभेदोऽस्त्रियामणुः ।वनव्रीहिस्तु नीवारो यवस्तु शितशूककः ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
दभ्राणू तलिनं तुच्छं क्षुल्लकं क्षुद्रकं दरम् ।सूक्ष्मं श्लक्ष्णं पेलवं च लव-लेश-कणा नरि ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
आक्रीड-कोदण्ड-तरण्ड-मण्ड-प्रकाण्ड-काण्डानि पलाण्डु-मुण्डौ ।दृढोऽथ बाणोऽप्यणु-वारवाण-कार्षापण-स्वर्ण-सुवर्ण-चूर्णाः ॥ ४४ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
एते पुंसि भवन्ति । अयं केदारः क्षेत्रम् । खण्डः इक्षुविकारः । प्रशमो धान्यच्छेदनः । कपाटो द्वाःपिधानम् । एते स्त्रियां भवन्ति । इयं हेला अनादरः । काञ्ची मेखला । लाला श्लेष्मविकारः । सुधाऽमृतम् । युधा युद्धम् । प्रवेणी केशरचना ।हानिग्लानिवा[र्वा]पीविपणीसार्य[र्थ]श्च वै तथा स्वाहा ।लक्ष्मीमनःशिलोपानहः स्त्रियां स्थाण्वणुजराः पुंसि ॥ ७५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 ला (wrong syllable)
genderपुंmasc.
क्षुल्लस्तोके तुच्छमल्पं दभ्राणुतलिनं तनु ।कृशं सूक्ष्मं तथा क्षुद्रं पेशले श्लक्ष्णमित्यपि ॥ ३१६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कुस्तुम्बरुः सानुजानू जीवातुः कशिपुः चटुः ।स्थाणुः कमण्डलुर्लक्षपटहावणुसीधुनी ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अणु सूक्ष्मं लघु श्लक्ष्णं क्षामः क्षीणः कृशस्तनु ।बंहिष्ठं प्रचुरं प्राज्यं पुष्कलं बहुलं बहु ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अल्पं तुच्छं तनु स्तोकं क्षुद्रं क्षुल्लं तथा कृशम् ।अणु च तलिनं दभ्रं दश नामानि सन्ति वै ॥ २५९४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 च (wrong syllable)
genderविadj.
अथ भङ्गी मातुलानी ब्रीहौ काश्मीरदेशजे ।अणुः पुंसि व्रीहिभेदे चीणा इत्याह्वये क्वचित् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुमानणुर्लवोलेश कणोऽपि च निगद्यते ।बहुले प्रचुरे प्राज्यं प्रभूतं पुरुहंपुरु ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्रीहिश्यामाकगोधूमयवमुद्गतिलाणवः ।माषप्रियङ्गुनीवारकोरदूषमसूरकाः ।गवीधुका कुलित्थश्च यज्ञीयास्ते चतुर्दश ॥ ११८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्रीहिभेदे त्वणुर्भङ्गा मातुलानी उभे समे ।कुल्माषो यावकस्तत्र चणको हरिमन्थकः ॥ १४१८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्रुटिर्मात्रा स्त्रियौ पुंसि कणलेशलवाणवः ।शून्यं तु वशिकं तुच्छं रिक्तं च विदृढो दृढः ॥ १६७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्याद्देवानांप्रियः क्षेपे हतको बन्धुदुग्धवत् ।अणुः कनीयानाल्पिष्टः पिण्डितं गुणितं हतम् ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अब्धिजे लवणे खण्डं त्रिकूटं त्रिकुटं कुटम् ।भोजनीयं कटकटमणु प्रवरवारिजे ॥ ११९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अल्पं सूक्ष्ममणु स्तोकं दह्रं दहरमर्हकम् ।किञ्चिन्मात्रम्मितं दभ्रं श्लक्ष्णं तनु च पेलवम् ॥ १३६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
आर्यः स्यात्सौविदल्लेऽपि व्रीहावप्यणुरिष्यते ।चण्डालेऽपि दिवाकीर्तिर्विवस्वान् देवतास्वपि ॥ ८१४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsव्रीहि
स्त्री तु पुष्पवतीभूम्योरणुस्तु पवने पुमान् ।परमाणौ धान्यभेदे सामुद्रलवणे तु नप् ॥ ५५ ॥
अनुष्टुप्
सूक्ष्मेषु त्रिषु तत्रापि स्त्र्यर्थे वाण्वीत्यथाङ्गुलौ ।रश्मौ चाण्वी स्त्र्यथानुर्ना प्राणे मर्त्ये तु स द्वयोः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsसूक्ष्म
त्रिष्वारक्ते व्याकुलेऽथ सूक्ष्मे व्रीह्यन्तरेऽप्यणु ।कीलकाग्र्याश्रिसीमासु स्यादाणिवदणिर्द्वयोः ॥ १२० ॥
अनुष्टुप्
अणु as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश सूक्ष्मशमी सक्तुफला शिम्बा चोमा दुर्गातसी स्मृता । सूक्ष्मोऽणुः सूक्ष्ममध्यात्मं जिह्मः कुटिलमन्दयोः ॥ Dharaṇikośa 24.1.1
- कोषकल्पतरु सूक्ष्मवक्रे च मन्दे परवच्च सूक्ष्मं त्वध्यात्मके कैतवके च षण्ढे । अणौ पुमान्स्यात्त्रिषु चाल्पवाचि दस्मस्तु चौरानलयष्टृषु स्यात् ॥ ६९ ॥ Koṣakalpataru 6.25.69
- नानार्थार्णवसंक्षेप कीकसक्षीराशस्तु द्वयोर्हंसे क्षीरस्य त्वांशके त्रिषु । कीकसं त्वस्थनि क्लीबं क्रिमिषु त्वणुषु द्वयोः ॥ ४९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.492