बिल
bilaक्ली · neut.In 17 kośas: 17 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 19 as a meaning of another word.
रन्ध्रं बिलं निर्व्यथनं कुहरं शुषिरं शुषिः ॥ १३६३ ॥छिद्रं रोपं विवरं च निम्नं रोकं वपान्तरम् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 व (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अधोभुवनं पातालं बलिसद्म रसातलम् ।नागलोकोऽथ कुहरं शुषिरं विवरं बिलम् ॥ १ ॥छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषिः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नं (wrong syllable)
genderक्लीneut.
निम्नमगाधो गर्तः श्वभ्रं शुषिरं वपा बिलं विवरम् ।अन्तरमवटुच्छिद्रं निर्व्यथनं रन्ध्ररोककुहरदराः ॥ ६२४ ॥
गीतिः
genderक्लीneut.
बिलं रन्ध्रं तु सुषिरं विवरं कुहरं तथा ।सर्पः पताकः पृथगुर्भुजङ्गोऽहिर्भुजङ्गमः ॥ १५८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हयंकषो मातलिः स्यादिन्द्रपर्यायसारथिः ।वृषणाश्वावस्य हरी हय उच्चैःश्रवा बिलः ॥ ३२ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 व (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अश्वोरसं सप्तमुखो बिल उच्चैःश्रवा हयः ।सारथिर्मातलिर्ग्रीष्महासो वंशकफो ध्वजः ।मरुध्वजश्चेन्द्रतूलं जर्जरं वृद्धसूत्रकम् ॥ १०५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
छिद्रं तु कुहरं रोकं रन्ध्रं[148b] निर्व्यथनं बिलम् ।निम्नं रोपं च विवरं भूकं श्वभ्रं तथान्तरम् ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
मांसाभिधानं विवराभिधानं च तीर्थतुण्डे च नपुंसके विद्धि जानीहि । यथा मांसं पलं पललं क्रव्यमित्यादि । इदं विवरं बिलं छिद्रं रन्ध्रं कुहरं सुषिरमित्यादि । इदं तीर्थं पुण्यस्थानम् । तुण्डं वक्त्रम् । यवमाषाद्या व्रीहयः पुंसि । यथा इमे माषाः मुद्गाः कुलत्थाः सोष्टाः गोधूमाः तिलाः कलापाः मसूराः सर्षपाः । प्रियङ्गवश्च स्त्रियामेव । इमाः प्रियङ्गवः ।पल्लव उक्तः पुंसि नपुंसके किसलयं स्त्रियां लाक्षा ।ऋग्रोचना पिडका कण्डूः क्षपा चैव ॥ ५७ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
रैवते तूज्जयन्तः स्याद्गुहायां गह्वरं मतम् ।देवखातबिले च स्याद्दरी स्त्री कन्दरोऽस्त्रियाम् ॥ ३११ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रोकं बिलं निर्व्यथनं तथा निम्नं वपान्तरे ।श्वभ्रागाधावटा गर्तः पातालाख्येऽयमुच्यते ॥ २५४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दलतालुबिलाम्भोरुह् मरिचव्यञ्जनाम्भसाम् ।घुसृणागुरुसौवीरक्लोमसिध्मयकृद्युधाम् ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गर्त्तो वटो भूमिखातो भूककुद्भूच्चकस्थलम् ।रन्ध्रं रोकं बिलं छिद्रं सुषिरं विवरं वषा ॥ २५३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उच्चं प्रांशून्नतं तुङ्गं निम्नं नीचं न्यगानतम् ।विवरं कुहरं छिद्रं रन्ध्रं गर्तावटौ बिलम् ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निम्नं निर्व्यथनं रन्ध्रं विवरं च वपाऽन्तरम् ।रोकं रोपं बिलं छिद्रं सुषिरं शुषिरं शुषिः ॥ २४७८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रन्ध्रं निर्व्यथनं श्वभ्रं च्छिद्रं रोकं दरो बिलम् ।विवरं कुहरञ्चैव शुषिरञ्च वपाशुषिः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कुहरं तु रन्ध्रविवरछिद्रबिलश्वभ्ररोकनिर्व्यथनम् ।अपि सुषिवपे स्त्रियौ स्यादवटो गर्तश्च भूतलश्वभ्रे ॥ २९६ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderक्लीneut.
अगाधो भुवनं रोकं रन्ध्रं निर्व्यथनं बिलम् ।कुहरं सुषिरं छिद्रं श्वभ्रोऽस्त्र्यक्ली सुषिर्वपा ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बिलं छिद्रे गुडायाञ्च पुमानुच्चैश्रवोहये ।शलो भृङ्गिक्षेत्रभिदोः शलले च विधातरि ॥शाला वृक्षस्कन्धशाखागृहैकदेशवेश्मसु ।शालः स्यान्मत्स्यभेदेऽपि नवभेदेऽपि कुत्रचित् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 क (wrong syllable)
बिल as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् अवधिविधुर्विष्णौ चन्द्रमसि परिच्छेदे बिलेऽवधिः ॥ ९९ ॥ Amarakośa 3.3.99
- धरणिकोश शुषिविट् च व्याप्तिस्तथा विष्ठा त्विट् च शोभा [102] तथा प्रभा । ऋषिर्वेदे मुनौ रश्मौ शुषिः शोषः शुषिर्बिलम् ॥ Dharaṇikośa 30.1.1
- कोषकल्पतरु रोकशोकः[248b]प्रलापे हृदयस्य दौःस्थ्ये रोकं तु नौका-क्रयभिद्बिलेषु । कान्त्यां पुमान्स्यादथ चातके ना स्तोकोऽल्पके त्वे[ष] विशेष्यलिङ्गः ॥ २० ॥ Koṣakalpataru 6.1.20
- कोषकल्पतरु अगाधअस्थाघे स्यात्त्रिष्वगाधो बिलेन विख्याते स्याद्भूषिते च प्रसिद्धः । संनद्धः स्याद्वर्मयुक्ते विशाले- ऽथानद्धं स्याद्वाद्यभेदे च बद्धे ॥ ७१ ॥ Koṣakalpataru 6.20.71
- कोषकल्पतरु अवधिउपसूर्यकेऽपि तद्वत्स्यादथ काले बिले सीम्नि । अवधानेऽप्यवधिर्ना ध्या[9b]ने नियमे च नीवाके ॥ ७६ ॥ Koṣakalpataru 6.20.76
- कोषकल्पतरु कन्दरदेवखाते बिले पुंस्यसावङ्कुशे कंधरोऽम्भोधरे स्याच्छिरोधौ स्त्रियाम् । वल्लरं शाद्वले निर्जले च स्थले कुञ्जके क्षेत्रके श्रीतरौ पुंसि सः ॥ २७ ॥ Koṣakalpataru 6.27.27
- नानार्थार्णवसंक्षेप दृग्भूपेषण्यामश्ममात्रे च दृग्भूस्तु तरुसर्पयोः । बिले च द्रोहकजनैः कृतेऽथो नीलिकाह्वये ॥ ४९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.49
- परमानन्दीयनाममाला अवटअनूकमन्वयेऽनूको गतजन्मावटो बिले । महारण्येऽखिले कूपे दम्भजीविन्यपि स्मृतः ॥ १९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.19
- परमानन्दीयनाममाला अवधिअमृता मागधीपथ्यामलकीषु गुडूच्यपि । अनयः पामरे नाशे व्यसनेऽथावधिर्बिले ॥ २९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.29
- परमानन्दीयनाममाला छिद्रछिद्रं व्याजे बिले गर्ते छन्दोऽभिप्रायतन्त्रयोः । श्रुतौ पद्येच्छयोश्चापि छाया बिम्बार्कयोषयोः ॥ १९० ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.12.190
- परमानन्दीयनाममाला नालिकानियमोऽथावधौ ज्ञाने व्रते निश्चयबन्धयोः । नालिका चुल्हिकारन्ध्रे बिलकालविशेषयोः ॥ २७३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.18.273
- परमानन्दीयनाममाला रोकरङ्को मल्ले दरिद्रे च रागः संगीतरागयोः । रोकं जले बिले रोको रश्मौ रोचिः स्पृहारुचोः ॥ ३४३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.22.343
- शब्दरत्नावली अवधिअवधिः सीम्नि काले स्यात् अवधाने बिले पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.22
- शब्दरत्नावली कान्तारकान्तारी नेक्षुभेदेऽस्त्री बिलदुर्गाधकानने । किशोरोऽश्वशावके स्यात्तरुणावस्थसूर्ययोः ॥ किर्मीरः कर्वुरे नागरङ्गे च कौणपान्तरे । किंशारुः शस्यशूके ना कङ्कपक्षिणि सायके ॥ कुहरः सर्पभेदेनो क्लीबं गह्वररन्ध्रयोः । कुक्कुरं ग्रन्थिपर्णे स्यात्सारमेये भवेत्पुमान् ॥ कर्पूरः कफोणौ पुंसि जानुन्यपि निगद्यते । कुञ्जरो ना कटे नागे धातक्यां पाटले स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.63
- शब्दरत्नाकर दरअव्यये दरमल्पार्थे दरः शङ्खे भये बिले । दुर्गा तु पार्वती दुर्गो राष्ट्रे दुर्गं वने पुरे ॥ १९३९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1939
- त्रिकाण्डशेष रोकयाज्ञिको याजके दर्भे बिले रोकं रुचौ पुमान् । राका दृष्टरजःकन्या कच्छपूर्णेन्दुपूर्णिमाः ॥ ३९ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.39
- वैजयन्ती रोकयोग्यं यन्त्रक्षमापूपयानोपायिषु चन्दने । योग्याभ्यासः क्षमापुण्ये रोको रश्मौ बिले नपुम् ॥ ६७ ॥ Vaijayantī 6.5.67
- वैजयन्ती कुहरकारणं हेतुवधयोः कारकं हिंसकेपि च । कीलालं रुधिरे तोये कुहरं गह्वरे बिले ॥ ७ ॥ Vaijayantī 7.3.7
- वैजयन्ती शतपर्वन्विश्वावसुस्तु गन्धर्वभेदे ना स्त्री पुनर्निशि । वेणौ ना दूर्वावचयोः स्त्री बिले शतपर्व षण् ॥ २३ ॥ Vaijayantī 8.5.23