तरुण
taruṇaपुं · masc.In 17 kośas: 20 synonym verses, 9 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
शिशुत्वं शैशवं बाल्यं वयस्थस्तरुणो युवा ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
प्रवयाः स्थविरो वृद्धो यातयामश्च कथ्यते ।जरा तु विस्रसा प्रोक्ता दारकस्तरुणो युवा ॥ ५०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तरुणस्तु वयस्थः स्याद्युवोत्पन्नवया अथ ।प्रवयाः स्थविरो वृद्धो जीनो जीर्णो जरन्नपि ॥ ९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रुवुर्वातारिस्तरुणश्चित्रो गन्धर्वहस्तकः ।व्याघ्रपुच्छो वर्द्धमानः श्वेतैरण्डोऽपमण्डकः ॥ ३२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तरुणो रुचकश्चञ्चू रक्तस्तु गजकर्णकः ।व्याघ्रो व्याघ्रतलो व्याघ्रपुच्छो लोहितशीर्षकः ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
माणव्यं तत्समूहेऽन्त्येऽथ भूते मासमीरितौ ।मासीन-मास्यौ षाण्मास्यो भवेत्षण्मास इत्यपि ।षाण्मासिकोऽस्त्री * * * वयःस्थस्तरुणो युवा ।किशोरस्तलुनोऽथ स्याद्वेकटो जातयौवनः ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
उपस्थोऽथ कटिप्रोथः प्रोह-स्फिजौ स्त्रियौ युतम् ।क्लीबे स्फिगं तदूर्ध्वं तु[84b] कटीक-तरुणे उभे ॥ ६३ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
कि(की)कसं श्वप्रियं सारः कर्करस्तरुणं तु तत् ।ग्रीवाकर्णघ्राणनेत्रकोशजं वलयं पुनः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अयातयामं सद्यस्कं तरुणाभिनवे समे ।पुराणं प्रतनं प्रत्नं जरज्जीर्णं पुरातनम् ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
गन्धवीरा गन्धकारी सुरभिर्वनकर्णिका ।एरण्डे तरुणश्चित्रो दीर्घदण्डो व्यडम्बरः ॥ १५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शैशवं शिशुता बाल्यं युवा स्यात्तरुणः समः ।वयःस्थोऽप्यथ वृद्धे तु स्थविरः प्रवया जरन् ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
युवा वयःस्थस्तरुणस्तारुण्यं यौवनं वयः ।जरीयान्स्थविरो वृद्धो वार्धक्यं विस्रसा जरा ॥ ७१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
वयस्थस्तरुणश्चैव युवाऽपि कथ्यते बुधैः ।तारुण्यं यौवनं चैव यौवनिकाऽपि मन्यते ॥ ४९९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पि (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 नि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
वयस्थश्च वयःस्थोपि तरुणस्तलुनो युवा ।स्थविरः प्रवया वृद्धो जीर्णो जीनो जरन्नपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बाल्यवद्बालिमा पाकं पाकिमा ना, वयस्यके ।युवा युवानस्तरुणस्तलुनश्चाथ यौवनम् ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चञ्चुः पञ्चाङ्गुलामण्डौ रुबको वर्धमानकः ।व्याघ्रपुच्छो हस्तपर्णो वातघ्नस्तरुणोऽर्भकः ॥ ५४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जघन्यजकनीयांसौ कनिष्ठोऽवरजोऽनुजः ।यवीयांश्च यविष्ठश्च वयस्थस्तरुणो युवा ॥ ११४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रुवुः पञ्चांगुलश्च ञ्चुरामण्डस्तरुणोऽम्बुकः ।गन्धर्वहस्तो रुवुको वातन्घो व्याघ्रपुच्छकः ॥ ६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वटुर्माणवकोऽथ स्याद्वयः स्थस्तरुणो युवा ।जीनो जीर्णो वृद्धवयाः प्रवयाः स्थविरो जरन् ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तरुणस्तु द्वयोर्यूनि नवीने त्वभिधेयवत् ।एरण्डवृक्षे तु पुमान् रभसस्त्वन्यथावदत् ॥ ८२१ ॥
अनुष्टुप्
कुब्जपुष्पैरण्ड इति तमिस्रा तु स्त्रियामियम् ।ध्वान्तरात्रौ तथा रात्रौ स्यादन्धतमसे त्वना ॥ ८२२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 र (wrong syllable)
meaningsकुब्जपुष्पैरण्ड
doubtful
जरणो रुचके कृष्णे जीरे क्लीबं तु हिङ्गुनि ।तरुणं च स्त्रियां कुब्जपुष्पे पञ्चाङ्गुले पुमान् ॥ १५९ ॥
अनुष्टुप्
तरुणः कुब्जपुष्पे ना चित्रके यूनि च त्रिषु ।तरणिः पुंसि मार्तण्डे कुमारीनौकयोः स्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्
जेतरीन्द्रेऽर्जुने जिष्णुर्झूणिः कठिनपूगयोः ।तरुणः कुब्जपुष्पेऽपि त्राणं रक्षितरक्षयोः ॥ १२८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsकुब्जपुष्प
तरुण as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश वयःस्थवयःस्थः तरुणः प्रोक्तो वयःस्था च गुडूचिका । सूक्ष्मैलामलकी ब्राह्मी काकोली चाभयापि च ॥ Dharaṇikośa 16.3.3
- कोषकल्पतरु वयःस्थस्यात्सर्षपेऽच्छेऽ परात्मनि[3b]स्या- त्कायस्थ उक्तो नरजातिभेदे । स्त्री त्वामलक्यां च तथाभयायां वयःस्थ उक्तस्तरुणोऽन्यलिङ्गः ॥ ९ ॥ Koṣakalpataru 6.18.9
- कोषकल्पतरु किशोरशिशौ किशोरस्तुरगस्य सूर्ये स्यात्तैलपर्ण्यां तरुणे च बस्ते । अथागुरुः स्त्री नवशिंशपायां स्याज्ज्योङ्गके ना लघुनि त्रये स्यात् ॥ ६६ ॥ Koṣakalpataru 6.27.66
- कोषकल्पतरु नवनवः स्तवे ना तरुणेऽन्यवत्स्याद्- ध्रुवः शिवे भान्तरयोगयोश्च । मुनौ वसौ स्याद्वटशङ्कुकीले स्त्री शालिपर्ण्यां स्रुचि गीतिभेदे ॥ ९३ ॥ Koṣakalpataru 6.29.93
- नानार्थार्णवसंक्षेप दारकदारकस्तु द्वयोर्बाले कश्चित्तु तरुणेऽवदत् । धनञ्जयस्तु ब्रूते स्म पत्त्रे शब्दविदां वरः ॥ ९२२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.922
- नानार्थार्णवसंक्षेप ?सूक्ष्मैलायां हरीतक्यां तरुणे त्वभिधेयवत् । व्यलीकस्त्वप्रिये पुंसि स्यादकार्ये च नप् पुनः ॥ १५९३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1593
- शब्दरत्नावली वेकटपिच्चटं सीसके रङ्गे पुमांस्तु नेत्ररोगके । वर्वटी व्रीहिभेदे स्यात्पण्यजीविस्त्रियामपि ॥ वेकटो मत्स्यभेदे स्यात्तरुणे च विदूषके । भावाटः कामुके साधुविशेषे भावके नटे ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.50
- शब्दरत्नावली वयस्थाब्राह्मीगुडूचीपश्यासु स्त्रियां स्यात्तरुणे त्रिषु । वमथुर्वमने पुंसि स्यात्कुम्भिकरशीकरे ॥ विदिथः पण्डिते योगे शमथुः शान्तिमन्त्रिणोः । षड्ग्रन्थो ना करञ्जे स्याद्वचायामपि च स्त्रियाम् ॥ समर्थः शक्तहितयोः सम्बन्धे चान्यलिङ्गकः । सिद्धार्थः शाक्यसिंहे च सार्थके श्वेतसर्षपे ॥ Śabdaratnāvalī 7.17.14
- शब्दरत्नावली युवन्मार्जनो लोध्रवृक्षे स्यात्क्लीबं मार्ष्टौ तु मार्जनम् । मानिनी तु स्त्रियां फल्यां मानी मानवति त्रिषु ॥ मैथुनं सङ्गते क्लीबं सुरते च नपुंसकम् । यमनो ना यमे क्लीबं बन्धे चोपरतावपि ॥ यवनो जातिभिद्देशभिदोर्वेगाश्वयोरपि । यवन्योषधिभेदे स्त्री वेगिनि त्वभिधेयवत् ॥ यापनं स्यान्निरसने कालक्षेपे च वर्त्तने । युवा श्रेष्ठे च तरुणे निसर्गबलसंयुते ॥ योजनं स्याच्चतुष्क्रोश्यां योगमाने परात्मनि । रसनं स्वादने शब्दे स्याद्रास्नाजिह्वयोः स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.68
- शब्दरत्नावली कनीयस्कलहंसश्च कादम्बे राजहंसे परात्मनि । कनीयाननुजेऽत्यल्पे तरुणेऽपि च वाच्यवत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.43
- त्रिकाण्डशेष वयःस्थावानप्रस्थो मधूकेऽपि स्यात्तृतीयेऽपि चाश्रमे । काकोल्यामलकी ब्राह्मी वयःस्था तरुणे त्रिषु ॥ १९८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.198
- वैजयन्ती वयःस्थवयः स्थामलकीपथ्याब्राह्मीषु तरुणे त्रिषु । वलजा वरनार्यां च क्षेत्रे द्वारि च सा न ना ॥ ७८ ॥ Vaijayantī 7.5.78