पाक
pākaपुं · masc.In 17 kośas: 23 synonym verses, 13 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
द्विषः पाकोऽद्रयो वृत्रः पुलोमा नमुचिर्बलः ॥ १७४ ॥जम्भः प्रिया शचीन्द्राणी पौलोमी जयवाहिनी ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बालः पाकः शिशुर्डिम्भः पोतः शावः स्तनंधयः ।पृथुकार्भोत्तानशयाः क्षीरकण्ठः कुमारकः ॥ ३३८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्ता (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बालः पाकोऽर्भको गर्भः पोतश्च पृथुकः शिशुः ।शावो डिम्भश्च विज्ञेयो वटुर्माणवको मतः ॥ ५०२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तत्फले पर्कटं च स्यात्तच्छुष्के खरमित्यपि ।पाकं च चिक्कणे च स्यादवेला चूर्णिते स्मृता ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अस्थ्नस्त्वक्स्नायुशैथिल्यमथोत्तानशयास्त्रिषु ।पाकोऽर्भकः शिशुः शावः पृथुको डिम्भ इत्यपि ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
व्यधा वेधे पचा पाके विपाकः पचनं पुनः ।विश्रामविश्रमौ तुल्यौ हवो हूतौ वरो वृतौ ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिशौ शावः कुमारोऽर्भोऽर्भकः पा[72b]कः स्तनंधयः ।बाल-डिम्भोत्तानशय-क्षीरकण्ठ-मृडंकणाः ॥ १७ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.doubtful
पक्तिः पचा रन्धनं च पाकः पक्त्रिम-पाकिमे ।निवृत्ते पाकतोऽथ स्यात्पक्ता * * च पाचकः ।महानसे त्वधिकृते पौरोगव-पुरोगुकौ ।सूदाध्यक्षश्च सूदास्तु पाकुका वल्लवा गुणाः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderपुंmasc.
संक्रन्दनस्तपस्तक्षो ऋभुक्षो देवनायकः ।वृत्रहा बाहुदन्तेयो द्विषः पाकादयः पुनः ॥ ५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तेभ्यो जिद्धोदिकैः शब्दैः नामानि [8] स्युः शचीपतेः ।जम्भपाकपुलोमाद्रिवृत्राश्च नमुचिर्बलः ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बालस्तनंधयौ पोतः पाको डिम्भः कुमारकः ।शिशुः शावोऽर्भकः क्षीरकण्ठोत्तानशयावपि ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बालः स्तनंधयः पोतः पाको डिम्भोऽर्भकः शिशुः ।कुमारः पृथुकः शावः क्षीरकण्ठः किशोरकः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इन्द्रवाचकनामानि ज्ञातव्यानि बुधैर्जनैः ।इन्द्रस्य तु द्विषः पाकः पुलोमा नमुचिस्तथा ॥ १९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बालो डिम्भः शिशुः शावः पोतः पाकः स्तनन्धयः ।अर्भोत्तानशयौ चैव क्षीरकण्ठः कुमारकः ॥ ४९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शावशावकपोतार्भडिभ्भाश्च पृथुकार्भकौ ।शिशुः पाकश्च शिशुकः पोतको डिभ्भकोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रक्ष्नस्त्राणे व्यधो वेधे वरणे तु वृतिर्वरः ।पचा पाको निपाकश्च पचने तु भवेत् त्रयम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बाल्यवद्बालिमा पाकं पाकिमा ना, वयस्यके ।युवा युवानस्तरुणस्तलुनश्चाथ यौवनम् ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पाकश्चण्डाल-चाण्डालौ बुक्कसः पुक्कसस्तथा ॥
genderपुंmasc.
अर्भकः पृथुको डिम्भः पाकः पोतः शिशुश्च सः ।पक्षिपोतस्तु पिल्लाकश्चञ्चुस्त्रोटिः सृपाटिका ॥ ८२३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
करमर्दो वशश्चोलः कृष्णपाकफलैः पदैः ।व्यस्तैः समस्तैर्धूमैश्च पुंसि पञ्चदशाभिधाः ॥ १७९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
करमर्दे वशश्चोलः कृष्णपाकफलैः पदैः ।व्यस्तैः समस्तैर्युग्मैश्च पुंसि पंचदशाभिधाः ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋञ्जते भर्जते लञ्जत्यपि भृज्जति भृज्जते ।भर्जने पचते तु स्यात्पचति श्राति शायति ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
श्रीणाति श्रायति पचौ रध्यति श्रपयत्यपि ।विपरिभ्यां परीणामे दुर्गत्यां नेर्वमिक्विदौः ? ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
ना त्राणे जडकन्यायां पुनः पाली स्त्रियामियम् ।अस्त्री द्रोणाह्वये दारुपात्रे पाकस्तु पर्वते ॥ ७४९ ॥
अनुष्टुप्
meaningsपर्वत
पक्तौ परिणतौ दैत्यभेदे सूर्ये तरोः फले ।करमर्दतरौ पुंसि तत्फले तु नपुंसकम् ॥ ७५० ॥
अनुष्टुप्
doubtful
शिशौ द्वे त्रिः प्रशस्येऽथ पातं त्रिस्त्रातशुष्कयोः ।ना तु राहौ च पतने क्ली तु त्राणे च शोषणे ॥ ७५१ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
पाकः परिणतौ स्थाल्यां शावके पेचकेऽपि च ।केशादीनां जराशौक्ले राष्ट्रादिभङ्गभीतिषु ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 दि (wrong syllable)
प्रेषणे मर्दने प्रैषः पुंखः श्वेतशरांगयोः ।पवी वातास्त्रधारे च पाकपोतौ शिशावपि ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsशिशु
पाक as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश विपाकविपाकः पाकदुर्गत्योः प्रसेकः च्युतिसेकयोः । मण्डूको बन्धभेदे च मशकोऽल्पगदेऽपि च ॥ Dharaṇikośa 1.1.13
- कोषकल्पतरु निपाकस्वादौ परिणामे दुर्गतौ विपाकः समुद्दिष्टः । स्वेदे दुष्कर्मफले भवति निपाकस्तथा पाके ॥ ५९ ॥ Koṣakalpataru 6.1.59
- कोषकल्पतरु खोलकस्यात्पूगकोशे कृमिपर्वते च पाके शिरस्त्रेऽपि च खोलको ना । स्याद्गोलको ना मणिके गुडेऽपि तोयस्थितग्राव्णि तु कूपकः स्यात् ॥ ६५ ॥ Koṣakalpataru 6.1.65
- कोषकल्पतरु पक्तिव्याप्तिस्तथा व्यापनलम्भयोः स्यात् भ्रान्तिस्तु मिथ्याधियि च भ्रमेऽपि । पक्तिस्तथा गौरवपाकयोः स्या- द्रक्तिस्तु रागेऽपि च गीतिभेदे ॥ ६६ ॥ Koṣakalpataru 6.16.66
- नानार्थार्णवसंक्षेप पक्तिपक्तिस्तु गौरवे पाकेऽथाश्वायां मातरि प्रसूः । पारिः सृणिगुणे घण्ट्यां पालिश्चिह्नाश्रिपङ्क्तिषु ॥ ६७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.67
- नानार्थार्णवसंक्षेप श्राणयवाग्वां त्रि तु पक्वे स्यात् क्षीराच्च हविषस्तथा । अन्यत्र क्ली तु पाकेऽथो शार्ङ्गं क्ली सामसु क्वचित् ॥ १३५२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1352
- परमानन्दीयनाममाला पक्तिपल्लिर्भिल्लादिवासे स्यात्प्रजा संतानलोकयोः । पक्तिस्तु गौरवे पाके पलं मांसे मितावपि ॥ ३०१ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.301
- शब्दरत्नावली पङ्कपङ्कोऽस्त्री कर्दमे पाके भूकः स्यात् कालरन्ध्रयोः । वकः कह्वे धनेशे च बहुपुष्पे च रक्षसि ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.15
- शब्दरत्नावली पक्तिनतं तगरपाद्यान्तु त्रिषु स्याद्वक्रनम्रयोः । नीतिर्नये प्रायणे च पक्ति गौरवपाकयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.21
- त्रिकाण्डशेष पक्तिलब्धे समञ्जसे प्राप्तं पक्तिर्गौरवपाकयोः । पारिजातो देवतरौ मन्दारे पारिजातके ॥ १७२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.172
- वैजयन्ती पक्तिपालिरश्रिः प्रदेशोंऽकः सश्मश्रुः स्त्री त्सरुश्छदः । छन्दः संख्यावली पङ्क्तिः पक्तिर्गौरवपाकयोः ॥ २२ ॥ Vaijayantī 6.2.22
- वैजयन्ती विपाकरहःप्रकाशौ वीकाशौ विपाकः स्वेदपाकयोः । विश्वात्मार्केऽपि विष्कंभो विस्तारप्रतिबन्धयोः ॥ ६७ ॥ Vaijayantī 7.1.67