All kośas › Śabdaratnāvalī

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī

मथुरेश · Śabdaratnāvalī (An Early Seventeenth Century Kośa Work Compiled in the name of Musā-Khān) By Mathureśa. · The Asiatic Society, 1 Park Street, Calcutta 16 · July 1970 A.D. · Pandit Manindra Mohan Chaudhari

4,306 verses · 34,698 words tagged · 6,000 marked doubtful (dashed)

नानार्थवर्गप्रकाशः · नान्ताः (2/2)

ललाम स्याद्ध्वजे शृङ्गे प्रभावे च तुरङ्गमे ।प्रधाने लाञ्छने पुण्ड्रे वालधौ भूषणेऽपि च ।लाङ्गली रेवती कान्ते नारिकेलद्रुमे पुमान् ।…वञ्चकव्याघ्रगन्धमार्जारकेषु च ।वर्द्धमानः पशुविष्णुशरावैरण्डसूरिषु ।विस्मापनः स्मरे पूर्यां गन्धर्वे कुहनेऽपि च ॥विसर्जनं परित्यागदानसंप्रेरणेषु च ।विरोचनोऽग्निसूर्येन्दुप्रह्लादतनयेषु च ॥विहेठनं मर्दने स्याद् हिंसायाञ्च विडम्बने ॥

7.20.121 · p. 245

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 शु (wrong syllable)

भवेद्विहननं विघ्ने तूलपिञ्जलहिंसयोः ।विषयित्पिन्द्रिये क्लीबं विषयासङ्गतेऽन्यवत् ॥

7.20.122 · p. 245

अनुष्टुप्

विहनन=विघ्न तूलपिञ्जल हिंसाविषयिन्=इन्द्रिय विषयासङ्गत

पुमान्नरपतौ कामदेवे वैषयिकेऽपि च ।विश्वक्सेनो वासुदेवे गन्धफल्यामपि स्त्रियाम् ॥विलेपनी यवाग्वान्तु सुरेशवरयोषिति ।विलासी तु स्मरे कृष्णे हरे भुजगभोगिनोः ॥

7.20.123 · p. 245

अनुष्टुप्

विषयिन्=नरपति कामदेव वैषयिकविष्वक्सेन=वासुदेव गन्धफलीविलेपनी=यवागू सुरेश्वरयोषित्विलासिन्=स्मर कृष्ण हर भुजग भोगिन्

विश्वप्सा पुंसि मिहिरे वीतिहात्रे सुधाकरे ।वृक्षादनी स्त्री वृन्दायां विदरीकन्दकेऽपि च ॥

7.20.124 · p. 245

अनुष्टुप्

विश्वप्सन्=मिहिर वीतिहोत्र सुधाकरवृक्षादनी=वृन्दा विदारीकन्दक

वैरोचनो वलौ बुद्धे सिद्धे सूर्याग्निपुत्रयोः ।शिखरी द्रुममात्रे स्यादपामार्गे महीधरे ॥शिखण्डिनी स्त्रियां यूथीगुञ्जयोः प्रमदाभिदि ।शिखण्डी वैरिगाङ्गेयकपालबर्हिणेषु च ॥शृङ्गारी तु सशृङ्गारे सुवेशे गजपूगयोः ।भवेच्श्लेष्मधना मल्लीकेतक्योरपि च स्त्रियाम् ॥

7.20.125 · p. 245

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ल (wrong syllable)

सम्मृर्च्छनन्तु मोहे स्यादभिव्याप्तौ तथोच्छ्राये ।समुत्थानं समुद्योगं व्याधिनिर्णययोरपि ॥

7.20.126 · p. 246

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 च्छ्रा (wrong syllable)

संमूर्छन=मोह अभिव्याप्ति उच्छ्रायसमुत्थान=समुद्योग व्याधि निर्णय

सदादानो गन्धहस्तिन्यैरावतगणेशयोः ।सम्बदनं वशीकारे क्लीबमालोचनेऽपि च ॥समादानं समीचीनग्रहे बौद्धाह्णिकेऽपि च ।सम्वाहनन्तु भारादिवाहने चाङ्गमर्दने ॥समापनं परिच्छेदप्रमापनसमाप्तिषु ।सनातनो हरे विष्णौ नित्यपित्रतिथिष्वपि ॥सनातनी भवान्यान्तु वाण्यब्धिसुतयोः स्त्रियाम् ।स्तनयित्नुर्जलधरे विद्युति स्तनिते स्त्रियाम् ॥सरोजिनी तु कमलाकरपङ्कजयोः स्त्रियाम् ।समापन्नं वधे क्लिष्टे समाप्तप्राप्तयोरपि ॥संयमनं व्रते बन्धे यमपूर्यामपि स्त्रियाम् ।भवेत्सारसनं काञ्च्यामुरस्तेन तनुत्रिणाम्(?) ॥सामयोनिर्ग्रजब्रह्मसामोत्थेषु भवेत्पुमान् ।सुदर्शनो विष्णुचक्रे जम्बूवृक्षे सुरलाये ॥क्लीबं महेन्द्रनगरे प्रज्ञौषधिभिदोः स्त्रियाम् ।सुयामुनोऽच्युते मेघे प्रासादवत्सराजयोः ॥सुकर्मा योगभेदे स्यात्सत्कर्मविधिकर्मणोः ।सुधन्वा वीरभेदे स्याद्धानुष्के विश्वकर्मणि ॥सुपर्वा पुंसि वंशे तु धूमपर्वामरेषु च ॥

7.20.127 · p. 246

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 द (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 द (wrong syllable)

सदादान=गन्धहस्तिन्ऐरावत गणेशसम्बदन=वशीकार आलोचनसमादान=समीचीनग्रह बौद्धाह्निकसंवाहन=भारादिवाहन अङ्गमर्दनसमापन=परिच्छेद प्रमापन समाप्तिसनातन=हर विष्णु नित्य पितृ अतिथिसनातनी=भवानी वाणी अब्धिसुतास्तनयित्नु=जलधर विद्युत्स्तनितसरोजिनी=कमलाकर पङ्कजसमापन्न=वध क्लिष्ट समाप्त प्राप्तसंयमन=व्रत बन्ध यमपुरीसारसन=काञ्ची उरस्त्राणसामयोनि=द्विज ब्रह्मन्सामोत्थसुदर्शन=विष्णुचक्र जम्बूवृक्ष सुरालय महेन्द्रनगर प्रज्ञा ओषधिभिद्सुयामुन=अच्युत मेघ प्रासाद वत्सराजसुकर्मन्=योगभेद सत्कर्मन्विधिकर्मन्सुधन्वन्=वीरभेद धानुष्क विश्वकर्मन्सुपर्वन्=वंश धूम पर्वन्अमर

सुदामा गोपभेदे स्यात्समुद्राचलयोः पुमान् ।सौदामनी विद्युति स्त्री विद्युद्भेदेऽप्सरोभिदि ॥हर्षयित्नुः सुते पुंसि क्लीबलिङ्गन्तु काञ्चने ।

7.20.128 · p. 246

अनुष्टुप्

सुदामन्=गोपभेद समुद्र अचलसौदामनी=विद्युत्विद्युद्भेद अप्सरोभिद्हर्षयित्नु=सुत काञ्चन

तथातिसर्ज्जनं दाने रोगेऽपि च नपुंसकम् ॥

7.20.129 · p. 246

अनुष्टुप्

अतिसर्जन=दान रोग

अपवर्जनं निर्वाणे त्यागे दाने च न द्वयोः ।अपसर्जनमाम्नाते दाने च परिवर्जने ॥

7.20.130 · p. 246

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नं (wrong syllable)

अपवर्जन=निर्वाण त्याग दानअपसर्जन=आम्नात परिवर्जन

ज्येष्ठभातृ-धातृ-विप्रेष्वग्रजन्मा निगद्यते ।विसर्गेऽक्षरमात्रे स्यादभिनिष्ठानमित्यपि ।चण्डाले प्रान्तगे शिष्ये चान्तेवासी भवेत्पुमान् ॥

7.20.131 · p. 246

अनुष्टुप्metre not read in every line

अग्रजन्मन्=ज्येष्ठभ्रातृ धातृ विप्रअभिनिष्ठान=विसर्ग अक्षरमात्रअन्तेवासिन्=चण्डाल प्रान्तग शिष्य

स्नानेऽप्या चमने स्पर्शे स्यादुपस्पर्शनं तथा ।सुसंस्कृते विनिहते उपसम्पन्नमीरितम् ॥

7.20.132 · p. 246

अनुष्टुप्

उपस्पर्शन=स्नान आचमन स्पर्शउपसम्पन्न=सुसंस्कृत विनिहत

धातुवादरते कांश्यकारे कारन्धमी पुमान् ।स्वच्छन्दे चटके कामे कामचारी भवेत्पुमान् ॥इक्ष्यौ वेणौ पोटगले किष्कुपर्वा पुमानयम् ।अग्नौ राहौ दुराचारे कृष्णवर्मा निगद्यते ॥कपिभिद्गन्धकभृङ्गे पुंसि स्याद्गन्धमादनः ।पर्वते न स्त्रियामेष सुरायां गन्धमादनी ॥मार्कण्डेये विधौ कङ्के चिरजीवी भवेत्पुमान् ।यमे जाम्बवति क्ष्माभृत्कपिराक्षसभित्सु च ॥

7.20.133 · p. 246

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 क (wrong syllable)

अमेरुद्रुमभिदो(?)र्ना जम्बुमाली निगद्यते ।स्यात्क्लीबं दन्तशुद्धौ ना खदिरे दन्तधावनः ॥केतुग्रहे हुताशे च स्यात्पुमान् धूमकेतनः ।शिवे सुते च पक्षान्ते मित्रे ना नन्दिवर्द्धनः ॥दाने च प्रतिपत्तौ च बोधने प्रतिपादनम् ।भुजङ्गे च मयूरे च प्रचलाकी भवेत्पुमान् ॥धनदे भास्करे विष्णौ विधौ च पद्मलाञ्छनः ।वाग्देवतायां तारायां पद्मायां पद्मलाञ्छना ॥कालीयके हरिद्रायां न द्वयोः पीतचन्दनम् ।भीमे षेष्ठे च महिष पृष्ठशृङ्गी भवेत्पुमान् ॥देवदारुणि कालीये न द्वयोर्वरचन्दनम् ।स्त्रीरत्नरोचनालाक्षाहरिद्राफलिनीषु च ॥साध्व्यां गौरीसरस्वत्योः पद्यायां वरवर्णिनी ।वासुदेवे मधुकरे स्यात्पुंसि मधुसूदनः ॥

7.20.134 · p. 247

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 भि (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)

जम्बुमालिन्=अमेरु द्रुमभिद्दन्तधावन=दन्तशुद्धि खदिरधूमकेतन=केतुग्रह हुताशनन्दिवर्द्धन=शिव सुत पक्षान्त मित्रप्रतिपादन=दान प्रतिपत्ति बोधनप्रचलाकिन्=भुजङ्ग मयूरपद्मलाञ्छन=धनद भास्कर विष्णु विधिपद्मलाञ्छना=वाग्देवता तारा पद्मापीतचन्दन=कालीयक हरिद्रापृष्ठशृङ्गिन्=भीम षण्ढ महिषवरचन्दन=देवदारु कालीयवरवर्णिनी=स्त्रीरत्न रोचना लाक्षा फलिनी साध्वी गौरी सरस्वतीमधुसूदन=वासुदेव मधुकर

शातकुम्भे कुसुम्भे च महारजनमुच्यते ।श्रीफले द्रोणकाके च त्र्यम्बके मृत्युवञ्चनः ॥

7.20.135 · p. 247

अनुष्टुप्

महारजन=शातकुम्भ कुसुम्भमृत्युवञ्चन=श्रीफल द्रोणकाक त्र्यम्बक

गोविन्दे वनमाली स्याद्वाराह्यां वनमालिनी ।राज्ञि वैषयिके पुंसि विषयेध्मास्मरेऽपि च ॥

7.20.136 · p. 247

अनुष्टुप्

वनमालिन्=गोविन्दवनमालिनी=वाराहीविषयिन्=राजन्वैषयिक स्मर

देवशिल्पिनि चण्डांशौ विश्वकर्मा मुनावपि ।विघातिघोरदृष्ट्योस्तु विघ्नकारी पुमान्भवेत् ॥महेशे दैत्यभेदे स्याद् वृषपर्वा पुमानयम् ।विहङ्गे देवतायाञ्च व्योमचारी भवेत्पुमान् ॥शाकभेदे कृष्णभेद्यां स्त्रियाञ्च शकुलादनी ।मुनिभेदे नन्दिनि स्याच् शालङ्कायन इत्यपि ॥

7.20.137 · p. 247

अनुष्टुप्

विश्वकर्मन्=देवशिल्पिन्चण्डांशु मुनिविघ्नकारिन्=विघातिन्घोरदृष्टिवृषपर्वन्=महेश दैत्यभेदव्योमचारिन्=विहङ्ग देवताशकुलादनी=शाकभेद कृष्णभेदीशालङ्कायन=मुनिभेद नन्दिन्

भृङ्गरोट श्रीधरे च शैले च शिवकीर्तनः ।धनञ्जये हिमकरे मकरे श्वेतवाहनः ॥कुञ्जरे धान्यभेदे च स्यात्पुमान् षष्टिहायनः ।कर्पूरफेणचन्द्रेषु श्वेतधामा पुमानयम् ॥कामुके च कलाकेलौ संप्रयोगी निगद्यते ।स्वर्गद्रुमे पुमान्क्लीबं गोशीर्षे कुङ्कुमेऽपि च ॥

7.20.138 · p. 247

अनुष्टुप्