बाष्प
bāṣpaपुं · masc.In 15 kośas: 19 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
वैवर्ण्यं कालिकाथाश्रु बाष्पो नेत्राम्बु रोदनम् ।अस्रमस्रु प्रलयस्त्वचेष्टतेत्यष्ट सात्त्विकाः ॥ ३०७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
संतापः संज्वरो बाष्प ऊष्मा जिह्वाः स्युरर्चिषः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रसा च गोस्तनी द्राक्षा नन्दिन्यानन्दवल्लरी ।झिल्यां बाष्पः शाकिनी च करविन्दा महत्यसौ ॥ ४५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
झिल्यां बाष्पः शाकिनी च करवन्दा महत्यसौ ।नानाजातीयशाकानां शाकी प्रोक्ता समाहृतिः ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नेत्रार्थादम्बुपर्यायं बाष्पास्रावश्रु रोदनम् ।नालोतम स्त्रियामक्ष्णोरूर्ध्वं ये रोमपद्धती ॥ १५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रतप्तादुद्भवे पुंसि बाष्प ऊष्मश्च पुंस्ययम् ।कल्पद्रौ केशवकृते भुवस्कन्धे द्वितीयके ।भूस्थदेवप्रकाण्डोऽयं द्वितीयः सिद्धिमागतः ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अस्रं चास्त्र्यस्रुबाष्पाश्रूण्यथ स्यात्प्रलयः पुमान् ।नष्टचेतस्त्वमथ च स्त्रियां चिन्ता तु चिन्तिया ॥ ११२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संतापः[15a] संज्वरो दाहो पुंस्यूष्मा बाष्पमस्त्रियाम् ।धूमोऽम्भःसूर्वायुवाहोऽग्निवाहोऽग्निध्वजः स्तरीः ॥ १३४ ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
स्तम्भः स्वेदः स्वरभ्रंशो रोमाञ्चोऽपि विवर्णता ।बाष्पश्च कम्पः प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥ २०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विवर्णता तु कालिका दृगम्बुबाष्पमस्त्रियाम् ।तथैव लोतमस्रु चाश्रु मुस्रमश्र-रोदने ॥ २०८ ॥
पञ्चचामरम्
genderपुंक्लीm. n.
द्वीपो निपः कुणपमण्डपबाष्पशष्प-यूपानि विष्टपयुतः कुतपोष्मपौ च ।तल्पः शफोऽप्यथ च कम्बु सडिम्ब[बि]म्बंजम्भः कुसुम्भकलभौ ककुभो निभश्च ॥ ५४ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंक्लीm. n.
निघादयःशब्दाः पुंसि भवन्ति । अयं निघः पर्वतः । अयं सङ्घः समूहः । अयमुद्घः प्रशस्तः । अयमुपघ्न आश्रयः पर्वतश्च । अयमोघो नदीवेगः पुरुषारम्भश्च । विघ्नः कर्मनिघातः । घर्मो निदाघः । अर्घः पूजा मूल्यविशेषः । वर्णो हरितपीतादिः ब्राह्मणादिः अकारादीनि चाक्षराणि ।पणगुणगणकणशोणाः किणफणघुणशाणबाणचूर्णाश्च ।नित्यं हि पुंसि पन्था बाष्पोष्माध्वानश्च विज्ञेयाः ॥ २६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
पणादयः शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयं पणो विंशतिगण्डकः । अयं गुणः सङ्ख्याख्यः शुक्लादिः[दि] पाटलादिश्च । अयं गणः सङ्घातः । अयं कणः परमाणुः । शोणो नदः । किणो निकषः । फणो भुजङ्गः । घुणः कीटविशेषः । शाणः पाषाणविकारः । बाणः शरः असुरः घृष्टिका च । अयं चूर्णः शकलः खण्ड इत्यर्थः । अयं पन्था मार्गः । अयं बाष्पोऽश्रु । अयमूष्मा घर्मः । अयमध्वा मार्गः । नित्यग्रहणं विभाषानिवृत्त्यर्थम् ।नपुंसके श्वभ्रतृणरणार्णानि ।वीणातूणाघोणाघृणास्तु नियतं स्त्रियां विद्यात् ॥ २७ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
तुषवह्नौ कुकूलः स्यात्तुल्यौ संतापसंज्वरौ ।बाष्पे ऊष्माप्यथो वाह्निजिह्वा कीला शिखार्चिषः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बाष्पो श्रमांशु (?) नेत्राम्बु घर्मः स्वेदः श्रमाम्बु च ।पुलकः कण्टको रोमहर्षो रोमाञ्च इत्यपि ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अस्रमस्रु च नेत्राम्बु बाष्पो लोतस्तथाऽश्रु वै ।मूर्च्छा तु प्रलयश्चैवासात्विकाऽचेष्टिताऽखित्वा ॥ ४५२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 खि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ऊष्मा बाष्पश्च नाम वै बाष्पस्य कथ्यते बुधैः ॥ १९३० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
प्रास्त्रमस्रं पुमान् बाष्पः स्यादथान्यस्य वतुस्नः ।अन्यथाकरणं माया स्वत एवासतः पुरा ॥ १०१३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
गोधिभालौ महाशङ्खो देवदीपस्तु लोचनम् ।अम्बकं चाथ नेत्राम्बु बाष्पो ना लोतमस्त्रियाम् ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बाष्प as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु व्याधिप्रत्याशायां बन्धके चित्तरोगे पुंस्याधिः स्यादप्यधिष्ठानके च । रोगे बाष्पे व्याधिरुक्तो विधिस्तु काले दैवे ब्रह्मणि स्याद्विधाने ॥ ५९ ॥ Koṣakalpataru 6.20.59
- कोषकल्पतरु रोदनपत्रे च पक्षे छदनं प्रदिष्टं स्यात्तोदनं च व्यथने च तोत्रे । स्याद्रोदनं क्रन्दने बाष्पवाचि गुदे त्वपानं पवनान्तरे ना ॥ ३२ ॥ Koṣakalpataru 6.21.32
- नानार्थार्णवसंक्षेप ऊष्मन्उत्सो व्योम्न्यम्बुधौ कूपे जलाधारान्तरेऽपि च । ऊष्मा त्वौष्ण्यगुणे ग्रीष्मे बाष्पे शषसहेषु च ॥ १६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.16
- नानार्थार्णवसंक्षेप आस्रत्रिषु तद्भवतत्साधुतद्धितक्षेप्यवस्तुषु । आस्रं क्ली रुधिरे बाष्पे कचे ना त्र्यस्रयोगिनि ॥ ६५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.65
- वैजयन्ती ऊष्मन्ग्रीष्मोष्णबाष्पा ऊष्माण ऊर्जावुत्साहकार्तिकौ । ऋषिस्तु वेदे भृग्वादौ ज्ञानवृद्धे दिगंबरे ॥ ९ ॥ Vaijayantī 6.1.9