मेचक
mecakaपुं · masc.In 18 kośas: 31 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 9 as a meaning of another word.
पेशीकोशोऽण्डे कुलायो नीडे केकी तु सर्पभुक् ।मयूरबर्हिणौ नीलकण्ठो मेघसुहृच्छिखी ॥ १३१९ ॥शुक्लापाङ्गोऽस्य वाक्केका पिच्छं बर्हं शिखण्डकः ।प्रचलाकः कलापश्च मेचकश्चन्द्रकः समौ ॥ १३२० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अरुणो बालसंध्याभः पीतरक्तस्तु पिञ्जरः ।कपिलः पिङ्गलः श्यावः पिशङ्गः कपिशो हरिः ॥ १३९६ ॥बभ्रुः कद्रुः कडारश्च पिङ्गे कृष्णस्तु मेचकः ।स्याद्रामः श्यामलः श्यामः कालो नीलोऽसितः शितिः ॥ १३९७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
स्तनौ तु धरणावग्रे तयोः पिप्पलमेचकौ ॥ १२४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
वाणी केका शिखा चूडा चन्द्रको मेचकः स्मृतः ।प्रचलाकः शिखण्डश्च कलापो वर्ह उच्यते ॥ २४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
असितं शिति कृष्णं च कालं नीलं च मेचकम् ।श्यामं तु श्यामलं रामं पालाशं हरितं हरित् ॥ ७३४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
पयोधरौ पयोध्रौ च मेचकं पिप्पलं च षण् ।स्तनार्थाच्च मुखं वृन्तं क्लीबे स्तनशिखा स्त्रियाम् ॥ १९४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्रचलाकः शिखा चूडा मेचकः पुंसि तद्ध्वनौ ।केकाथापस्वरः क्रौञ्चः क्रुङ् स्यात्पङ्क्तिचरः पुनः ॥ १०७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शितिः कालो मेचकोऽपि रामश्च मिश्रवर्णके ।कपोताभः कपोतोऽथ पीतः पीतल इत्यपि ॥ १६३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श्च (wrong syllable)
genderविadj.
स्याच्छाटककुन्दुकयोर्नाकमञ्चकयोरपि ।विटङ्कशाकयोः सत्रा मेचकेन ततोऽपि च ॥ १४८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
पालाशो हरित-हरित्-पलाश-पीत-नीलाः स्युः स च हरितालसंनिभोऽपि ।श्या[36b]म-श्यामल-शिति-काल-कृष्ण-रामाःनीलोऽस्त्री त्वसित इहास्ति मेचकोऽपि ॥ ३० ॥
प्रहर्षिणीmetre not read in every linenearly प्रहर्षिणी
genderविadj.
genderविadj.
नागः श्रीवल्लभः स्वक्षो मेचकः खद्युरो मुनिः ।चन्दनोऽस्त्री मलयजं भद्रश्रीर्गन्धसारकः ।जाकुटश्च पटीरश्च श्रीखण्डो रोहिणद्रुमः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
केकी शिखावलश्च स्याच्छिखण्डी च कलापवान् ।केकास्य वाक्चन्द्रकस्तु मेचकोऽस्त्री शिखण्डकः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
शुल्को वल्कः कल्को निष्को मुष्कश्च मस्तिष्कः ।चूचुक-मञ्चक-मेचक-कञ्चुक-शूकानि पातकः पङ्कः ॥ ३५ ॥
उद्गीतिः
genderपुंक्लीm. n.
मेचकश्चन्द्रकस्तुल्यौ कोकिलो वनवल्लभः ।काकपुष्टः पिककः कालकण्ठस्ताम्राक्ष इत्यपि ॥ २२३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कापोतस्तु कपोताभः कालः कृष्णोऽसितः शितिः ।श्याममेचकरामास्तु नीलः श्यामलकः समौ ॥ २८८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मेचकः कण्टकश्चैव बालको वर्णकः पुनः ।पिनाकमालकौ शाकस्तम्बकौ यावकोऽपि च ॥ १३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पीतो गौरो हरिद्राभः पालाशो हरितो हरित् ।कालः श्यामः सितिः कृष्णः श्यामलो मेचकोऽसितः ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
स्तनाग्रं स्तनवृन्तञ्च स्तनमुखञ्च मेचकः ।स्तनशिखा च पिप्पलः चूचुकं चेति मन्यते ॥ ९७२ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
कलापः प्रचलाकश्च केकिपिच्छस्य नाम वै ।मयूरपिच्छचन्द्रस्य नाम्नी चन्द्रकमेचकौ ॥ २३९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृष्णः कालस्तथा नीलः श्यामश्च श्यामलोऽसितः ।शितिश्च मेचको रामो नव नामानि सन्ति वै ॥ २५३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
य ईषद्धवलो वर्णः कीर्तितः स च धूसरः ।कृष्णो नीलः शितिः कालः श्यामल-श्याम-मेचकाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुमारवाही दीप्ताङ्गो विचित्राङ्गो भुजङ्गभुक् ।वाणी केका केकिका स्याच्चन्द्रे चन्द्रक-मेचकौ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिखण्डी बर्हिणो बर्ही मयूरो भुजगाशनः ।मेघनादानुलासी द्वौ समौ चन्द्रकमेचकौ ॥ ७८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कालश्यामश्यामलकृष्णासितनीलमेचकास्तु समाः ।रक्तो रोहितलोहितताम्रारुणशोणपाटलाश्च समाः ॥ ८८८ ॥
गीतिः
genderविadj.
मेचकः कृष्णनीलः स्यादतसीपुष्पसन्निभः ॥ ४८ ॥
genderपुंmasc.
शब्दोऽस्य केका बर्हस्तु प्रचलाककलापकौ ।शिखण्डः पिञ्छमप्यस्य मेचको बर्हचन्द्रकः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हृदयं हृदुरो वक्षः स्तनो वक्षसिजः कुचः ।स्तनाग्रे पिप्पलं वृन्तं चूचुकं मेचकं शिखा ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
काले कृष्णासितश्यामनीलश्यामलमेचकाः ।रोहिते लोहितो रक्तो हारिद्रे पीतपीतले ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
संपाको नृपतरुधृष्टतर्ककेषुपुंलिङ्गः पुनरपि पेचकोऽस्त्युलूके ।स्यान्नीले तमसि मले च बर्हिचन्द्रेस्त्रीलिङ्गं न भजति जातु मेचकोऽपि ॥ ६२ ॥
प्रहर्षिणी
कार्ष्ण्ययुक्ते श्यामलत्वयुक्ते चाथ नृशण्डयोः ।मयूरचन्द्रके चापि स्तनस्यापि च चूचुके ॥ १४४६ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
मेचकस्तिमिरे श्यामे श्यामवर्णयुतेऽपि च ।मयूरचन्द्रके धूमे मेघे शोभाञ्जनेऽपि च ॥
अनुष्टुप्
भूमिका रचनायां च मूर्त्यन्तरपरिग्रहे ।मधुको वल्लिभेदे च बर्हिचन्द्रे च मेचकः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsबर्हिचन्द्र
मेचक as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् शितिद्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ । Amarakośa 3.3.161
- धरणिकोश शितिप्रेतो मृते च भूते च पोतः शिशुवहित्रयोः । पीतिस्तुरंगमे पाने शितिः श्वेते च मेचके ॥ Dharaṇikośa 15.1.10
- कोषकल्पतरु पृथुनील्यां स्त्र्यथ स्याद्द्रवनिष्पवायां क्वाथो विपाके व्यसने च दुःखे । पृथुस्तु वैश्वानरराजभेद- त्वक्पत्रिका मेचकजीरके ना । त्रय्यां महत्येष हुताशने तु तुत्थः पुमानञ्जनगस्तु षण्ढे ॥ ९५ ॥ Koṣakalpataru 6.18.95
- कोषकल्पतरु रामप्रोक्तः किंपुरुषेश्वरे विटपिनि स्यात्पारिजाते द्रुमः कुण्डे वारिविनिर्गमे भ्र[30b]म इति स्यान्मोहवाची द्वयोः । रामो दाशरथौ बले भृगुपतौ पश्वन्तरे वाच्यवत् त्वेष श्वेतमनोज्ञमेचकगतोऽन्त्ये वास्तुके कुष्टके ॥ ५६ ॥ Koṣakalpataru 6.25.56
- कोषकल्पतरु कल्माषकल्माष उक्तो रजनीचरे ना कृष्णेऽन्यवन्मेचकपाण्डुरेऽपि । कुल्मा[84b]ष उक्तो नरि यावकेऽर्द्ध- स्विन्ने च धान्येऽप्यथ काञ्जिकेऽन्त्ये ॥ ४९ ॥ Koṣakalpataru 6.30.49
- नानार्थार्णवसंक्षेप चन्द्रकचन्दना स्त्री नदीभेदे न स्त्रियां मलयोद्भवे । चन्द्रकस्तु पुमान् पक्षभेदे मेचकसज्ञिते ॥ ७१० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.710
- परमानन्दीयनाममाला चन्द्रतिलके कर्बुरेऽप्येवं चन्द्रः कर्पूरचन्द्रयोः । काम्पिल्ये मेचके स्वर्णे चीरं गोस्तनवस्त्रयोः ॥ १७८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.11.178
- शिवकोष तिलकतिलकं मेचके ना तु पटोलश्रीमतोस्तिले । दीपको यवसाह्वायां जीरके लोचमस्तके ॥ ३० ॥ Śivakoṣa 1.3.30
- तन्त्राभिधान नवामनो ज्वालिनी दीर्घो निरीहः सुगतिर्वियत् । शब्दात्मा दीर्घघोणा च हस्तिनापुर-मेचकौ ॥ ११९ ॥ Tantrābhidhāna 2.37.119