ऊष्मन्
ūṣmanपुं · masc.In 16 kośas: 21 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 9 as a meaning of another word.
संतापः संज्वरो बाष्प ऊष्मा जिह्वाः स्युरर्चिषः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊष्मा वाष्पः स्फुलिङ्गश्च कणा जिह्वास्तथार्चिषः ।अलातमुल्मुकं ज्ञेयमुल्का ज्वालास्य निर्गता ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ग्रीष्म ऊष्मागमस्त्र्यूष्मा स्यादुष्णोपगमः पुनः ।घनार्थादत्ययः पुंसि स्त्रियां स्याच्छरदा शरत् ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थेमोष्मपक्ष्मणामात्मपाप्मनोर्मातरिश्वनः ।कठणथपभोपान्ता यद्यदन्ता अमी पुनः ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 ण (wrong syllable)
genderपुंmasc.
संतापः[15a] संज्वरो दाहो पुंस्यूष्मा बाष्पमस्त्रियाम् ।धूमोऽम्भःसूर्वायुवाहोऽग्निवाहोऽग्निध्वजः स्तरीः ॥ १३४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
ग्रीष्मो निदाघो दीर्घाहा ऊष्मा स्यादूष्म ऊष्मकः ।उष्णोपगम उष्णश्च घर्मा पुंसि तपश्च सः ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यणन्तःस्थः शलूष्मा स्यान्मातृका वर्णसंहतिः ।न(ञ)मः स्युरानुनासिक्या अथ ःकःपौ विसर्गयुक् ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्impossible sign sequence: सिक्या अथ ःकःपौ व
genderपुंmasc.
फेनो जनोऽप्यभिजनो ध्वनिरर्दनिश्चस्थेमोष्म-पाप्म-परिघातन-वह्नयोऽश्मा ।आत्माग्निरह्नचरमास्त्वपरादहीनाःप्लीहा च यक्ष्मसहितोऽपि च देवनोऽक्षैः ॥ १८ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंmasc.
निघादयःशब्दाः पुंसि भवन्ति । अयं निघः पर्वतः । अयं सङ्घः समूहः । अयमुद्घः प्रशस्तः । अयमुपघ्न आश्रयः पर्वतश्च । अयमोघो नदीवेगः पुरुषारम्भश्च । विघ्नः कर्मनिघातः । घर्मो निदाघः । अर्घः पूजा मूल्यविशेषः । वर्णो हरितपीतादिः ब्राह्मणादिः अकारादीनि चाक्षराणि ।पणगुणगणकणशोणाः किणफणघुणशाणबाणचूर्णाश्च ।नित्यं हि पुंसि पन्था बाष्पोष्माध्वानश्च विज्ञेयाः ॥ २६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.doubtful
पणादयः शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयं पणो विंशतिगण्डकः । अयं गुणः सङ्ख्याख्यः शुक्लादिः[दि] पाटलादिश्च । अयं गणः सङ्घातः । अयं कणः परमाणुः । शोणो नदः । किणो निकषः । फणो भुजङ्गः । घुणः कीटविशेषः । शाणः पाषाणविकारः । बाणः शरः असुरः घृष्टिका च । अयं चूर्णः शकलः खण्ड इत्यर्थः । अयं पन्था मार्गः । अयं बाष्पोऽश्रु । अयमूष्मा घर्मः । अयमध्वा मार्गः । नित्यग्रहणं विभाषानिवृत्त्यर्थम् ।नपुंसके श्वभ्रतृणरणार्णानि ।वीणातूणाघोणाघृणास्तु नियतं स्त्रियां विद्यात् ॥ २७ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
तुषवह्नौ कुकूलः स्यात्तुल्यौ संतापसंज्वरौ ।बाष्पे ऊष्माप्यथो वाह्निजिह्वा कीला शिखार्चिषः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सदाफलं मिष्टरसममृ[म्रू]तं मिहिकाम्रकम् ।आर्द्रकं नागरं तीक्ष्णं शुण्ठ्युष्मा? विश्वभेषजम् ॥ २१५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
सन्तापः सञ्ज्वरस्तापो मण्डलं चक्रवालकम् ।विस्फुलिङ्गो वह्निकणो घर्मोष्मोष्मातपाहिमाः ॥ ३१३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 व (wrong syllable)
genderपुंmasc.doubtful
ऊष्मा बाष्पश्च नाम वै बाष्पस्य कथ्यते बुधैः ॥ १९३० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
शैष-शिशिरौ तालव्योपेतौ ग्रीष्मर्तुरूष्मकः ।ऊष्मायण ऊष्मा नान्त उष्ण उष्णागमोष्णकौ ॥ ४८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अर्चिरर्ची सन्तेदन्तावूष्मा नान्तः सहोष्मया ।बाष्पे, तडिति शम्पा स्यात् सम्पा शम्बा च विद्युता ॥ ११५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्युरूष्माणः शषसहा रेफो रः स्युरचः स्वराः ।मुखे शोभा श्रुतेः पाठे शाली चित्रायनीति च ॥ १२४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सत्त्वं च प्राण ऊष्मा च शक्तिश्चाथ समार्थकाः ।सर्वाभिसारः सर्वौघः सर्वसंनाह इत्यमी ॥ १३८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवटव्रातसङ्केतपोतगर्तगरुच्छदाः ।श्लेमोष्मपापयक्ष्माश्मात्मानो वातायनः स्तनः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुष्पकालोऽपीध्ममस्त्री ग्रीष्मस्त्वाखोर ऊष्मकः ।शुचिरुष्णागमः पात्म उष्ण ऊष्माप्यथ क्षरी ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कादयो व्यञ्जनाः क्ली वा स्पर्शास्ते मावसानकाः ।स्त्रियोंऽतः स्था यरलवा ऊष्माणः शषसाः सहाः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊष्मन् as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् बाष्पबाष्पमूष्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम् ॥ १३० ॥ Amarakośa 3.3.130
- नामलिङ्गानुशासनम् घर्मउष्मोऽपि घर्मचेष्टालङ्कारे भ्रान्तौ च विभ्रमः । Amarakośa 3.3.270
- कोषकल्पतरु बाष्पबाष्पोऽस्त्रियामूष्मणि नेत्रतोये चुपो लये मन्दगतौ पराभः । स्त्रियां न बाले यवसेऽस्ति शष्पं पुंसि त्विदं स्यात्प्रतिभावहानौ ॥ ७ ॥ Koṣakalpataru 6.22.7
- शब्दरत्नावली निदाघउल्लाघः प्रयते कृष्णे नीरोगदक्षयोस्त्रिषु । निदाघः स्वेदसलिले ग्रीष्मकाले तयोष्मनि ॥ पलिघः कलशे काचघटगोपुरसद्मसु । परिघोऽर्मलघाताऽस्त्रयोगभेदेषु कीर्तितः ॥ प्रतिघः प्रतिघातेऽपि क्रोधमूर्छनयोरपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.4.8
- शब्दरत्नाकर निदाघवारणापाङ्गदेशे स्यान्निर्याणं निर्गमे मृतौ । निदाघ ऊष्मणि ग्रीष्मे स्वेदे तापे च घर्मवत् ॥ २११६ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2116
- तन्त्राभिधान र----------------------------------- श्रीकण्ठ उष्मा हृदयं मुण्डी त्रिपुरसुन्दरी । सबिन्दुर्योनिजो ज्वाला श्रीशैलो विश्वतोमुखी ॥ १४७ ॥ Tantrābhidhāna 2.44.147
- तन्त्राभिधान षलम्बोदरो यमोऽजेशः कामधुक् काम(ल)धूमकः । सुश्रीरुष्मा वृषो लज्जा मरुद्भक्ष्यः प्रियः शिवः ॥ १५७ ॥ Tantrābhidhāna 2.48.157
- त्रिकाण्डशेष घर्मगुल्मः स्तम्बे घट्टभेदे घर्मः स्वेदातपोष्मसु । जिह्मः स्थात्कुटिले मन्दे तलिमं तल्पकुट्टिमें ॥ २९६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.296
- वैजयन्ती निदाघनिदाघ ऊष्मणि ग्रीष्मे स्वेदे घर्मस्तु तेषु च । आतपे च दिने चाथ वरुणे यादसांपतिः ॥ ५७ ॥ Vaijayantī 8.1.57