अन्धकार
andhakāraपुंक्ली · m. n.In 18 kośas: 23 synonym verses, 9 as a meaning of another word.
उच्चन्द्रस्त्वपररात्रस्तमिस्रं तिमिरं तमः ॥ १४५ ॥ध्वान्तं भूछायान्धकारं तमसं समवान्धतः ।
metre not recognised
genderक्लीneut.
अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तमिस्रं तिमिरं तमः ।ध्वान्ते गाढेऽन्धतमसं क्षीणोऽन्धतमसं तमः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अवतमसमन्धतमसं संतमसं ध्वान्तमन्धकारं च ।तिमिरं तमस्तमिस्रां तमिस्रमिच्छन्ति भूछायाम् ॥ ११० ॥
आर्या
genderक्लीneut.
ध्वान्तं तिमिरमासक्तं तामिस्रं शार्वरं तमः ।आततिश्वान्धकारश्च गाढं सन्तमसं तमम् ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तमिस्रं तिमिरं पुनः ।निशापर्यायचर्मार्थं भूच्छायं च रजोबलम् ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
केदारान्तरपद्राणां कर्णपूरपवित्रयोः ।सीरान्धकारसमरवप्राणां विशरस्य च ॥ १७७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
तमो निशाचर्म खचर्म वृत्रो-पकुञ्चकं स्यात्तमसं तमं च ।वृत्रोऽत्र ना ना न तमिस्रमुर्वी-छाया षडस्त्री तिमिरान्धकारौ ॥ ७ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
नपुंसके नाम-धनान्धकार-वियद्धृषीकाम्बुरुहाम्बु-खानाम् ।रत्नान्त्र-सूक्ताशुभ-पुण्य-दुःख-सुखान्न-गासृक्पिशिताशनानाम् ॥ ७० ॥
उपजातिः
genderक्लीneut.
वलयमलयपूयारण्यसंख्यं हिरण्यंप्रमयसमयसाया जन्यवत्पारिहार्यम् ।शरशिशिरतुषारक्षीरनीहारवार-प्रवरशिखरराष्ट्रभ्राष्ट्रसीरान्धकाराः ॥ ५८ ॥
मालिनी
genderपुंक्लीm. n.
हिञ्जीरमञ्जीरशरीरजीराःकर्पूरवन्नूपुरकर्णपूराः ।शृङ्गारकान्तारकरीरकूरा-न्धकारवत्कूबरबेरमेढ्राः ॥ ६० ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
कण्ठसञ्ज्ञाः स्तनसञ्ज्ञाः बाहुसञ्ज्ञाश्च पुंसि भवन्ति । अयं कण्ठः । गल इत्यादिः । स्तनसञ्ज्ञाश्च । अयं स्तनः कुचः पयोधर इत्यादिः । बाहुसञ्ज्ञाश्च भुजस्तरणः धरणः चालन इत्यादिः । कण्ठसञ्ज्ञत्वाद्ग्रीवाशब्दस्यापि पुंसि प्रयोगः प्राप्नोतीत्याह । स्त्रियां भवेद्ग्रीवा । ग्रीवाशब्दस्य स्त्रीलिङ्गता भवति । इयं ग्रीवा शिरोधरा कन्धरा इत्येवमादयः । पृष्ठादयः शब्दा नपुंसके स्युः । तद्यथा । इदं पृष्ठं पार्श्वयोर्यष्टिः । इदं ललाटं भ्रुवोरुपरिस्थानम् । इदमंसः[श] स्तनयोरुपरिस्थानम् । इदमुदरं जठरः । इदं जत्रु स्कन्धसम्बन्धि । इत्येवमादयः ।ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः पुंस्योष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च ।घञ्चैरच्च ऋदोरप्च स्याद्बहुलमन्धकारश्च ॥ १६ ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderपुंक्लीm. n.
छायायां तस्य तिमिरं तमिस्रं भ्रमरं तमः ।पुंस्यन्धकारो मलिनो लोकान्धकर ईर्यते ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृष्णं नीलासितं कालं धूमं धूम्रमलिप्रभः ।तमोऽन्धकारं तिमिरं ध्वान्तं संतमसं तमम् ॥ १४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अन्धकारस्तमो ध्वान्तं भूच्छाया तिमिरं त्वथ ।तमिस्र[13]मन्धतमसं तथा संतमसं स्मृतम् ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अन्धकारान्तरे कर्णपूरा? वरदुरोदराः ।पञ्जरः कुञ्जरश्चक्रचुक्रे केसरशेखरे ॥ १५५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
निशीथिनी क्षपा दोषा क्षणदा च विभावरी ।अन्धकारं च तिमिरं ध्वान्तं संतमसं तमः ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उच्चन्द्रस्त्वपररात्रस्त्वन्धकारं रजोबलम् ।तमिस्त्रं तिमिरं ध्वान्तं तथाऽन्धतमसं तमः ॥ १३६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अस्त्रियामन्धकारः स्यात्तिमिरन्तु तमस्तमम् ।नीलपङ्कं निशाचर्म तमिस्रञ्च रजो रजम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
सन्तमसा-ऽवतमसे अन्धातमसमन्धतः ।तमसं चाऽन्धकारान्धे भूच्छायमनृलिङ्गकम् ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
तिमिरं तमस्तमिस्रं ध्वान्तं क्लीबेऽपि चान्धकारः स्यात् ।अवतमसमन्धतमसं संतमसं क्षयिणि भूयसि ततेऽस्मिन् ॥ २९७ ॥
गीतिः
genderपुंक्लीm. n.
कुलिशध्वजकार्षापणपिनाकमुस्तान्धकारशृङ्गवलयाः ।पटलप्रवालचषकोपवासकासारकटकसन्तानाः ॥ ११ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
ध्वान्तन्तिमिरमासक्तं तामिस्रं शार्वरं तमः ।आततिश्चान्धकारोऽस्त्री तत्तु सन्तमसं यदि ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अन्धकार as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु तमस्अदन्तमाद्येऽप्यथ पारदे स्या- च्छुक्रे च रेतोऽथ तमोऽन्धकारे । गुणे च शोकेऽथ विधुंतुदेऽस्त्री तमस्तथा पुंसि तु राहुवाचि ॥ ४ ॥ Koṣakalpataru 6.31.4
- नानार्थार्णवसंक्षेप आततिअष्टाशीत्यक्षरे च स्याच्छन्दोभेदेऽप्यथाततिः । अन्धकारे तथा मार्गे विस्तारे च प्रकीर्तिता ॥ ९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.1.9
- नानार्थार्णवसंक्षेप सहुरिअन्धकारे च युद्धे च सप्तर्षिस्त्वपि दीधितौ । सप्तर्षयस्तु स्याच्चित्रशिखण्डिष्वथ कीर्त्यते ॥ २४२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.242
- नानार्थार्णवसंक्षेप आसक्तबद्धे तु भेद्यलिङ्गः स्यादिति शब्दविदो विदुः । आसक्तमन्धकारे क्ली त्रि त्वासज्जनकर्मणि ॥ १९६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.196
- नानार्थार्णवसंक्षेप ?समुद्रे चान्धकारे च मन्मथे च द्रुमान्तरे । जम्बीरसंज्ञे क्लीबं तु तत्फले सलिलेऽपि च ॥ ६३३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.633
- नानार्थार्णवसंक्षेप तिमिरएतद्रभसकोशोक्तमथ स्यात् तिमिरोऽस्त्रियाम् । अन्धकारेऽक्षिरुग्भेदे तिमिरा तु स्त्रियामियम् ॥ ८५७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.857
- नानार्थार्णवसंक्षेप सहुरिअन्धकारे च युद्धे च सप्तर्षिस्त्वपि दीधितौ । सप्तर्षयस्तु स्याच्चित्रशिखण्डिष्वथ कीर्त्यते ॥ २४२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.242
- शब्दरत्नावली अन्धअन्धं क्लीबमन्धकारे नेत्रहीनेऽपि वाच्यवत् । आधिर्ना चित्तपीडायां व्यसने बन्धनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.2
- त्रिकाण्डशेष दिगम्बरदिगम्बरोऽन्धकारे च वाद्यमेघौ च दर्दुरौ । धात्री भुव्यामलक्याञ्च हरिशैलौ धराधरौ ॥ ३५७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.357