नय
nayaपुं · masc.In 19 kośas: 22 synonym verses, 3 as a nānārtha head word, 8 as a meaning of another word.
गुह्ये रहस्यं न्यायस्तु देशरूपं समञ्जसम् ॥ ७४२ ॥कल्याभ्रेषौ नयो न्याय्यं तूचितं युक्तसांप्रते ।लभ्यं प्राप्तं भजमानाभिनीतौपयिकानि च ॥ ७४३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ज (wrong syllable)
genderपुंmasc.
नये नीतिरपि स्कन्धावारेऽपि शिबिरो मतः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 पि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
राज्याङ्ग-धान्य-भुवन-स्वर-कुलपर्वत-नयाः समं तानाः ।भय-सप्तपर्णपर्णा गोदावर्यस्त्वमी सप्त ॥ १७ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
अष्टनागं नयवटी नयः स्याज्जतुपुत्रकः ।अग्लहं चतुरङ्गं स्यान्नयपर्यायतो बलम् ॥ १०७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ओषः प्लोषे नयो नाये ज्यानिर्जीर्णिर्भ्रमो द्वयोः ।स्त्रियौ भ्रमिर्भ्रमी च द्वे स्फातिर्वृद्धौ च भक्षणे ॥ ४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गणः पञ्चदशोऽथापि नरो नारायणस्ततः ।हंसो नयश्च प्राणश्च मनोग्रहजगद्धितौ ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शास्त्रे दर्शनमप्यथाधिकरणं न्यायो नयः सम्मतोमीमांसा तु विचारणा विधिरिहाप्राप्तार्थसंप्रापणम् ।आन्वीक्षिक्युदितात्र तार्क्किकनयः सर्गादिभिः पञ्चभिःसंयुक्तं किल पञ्चलक्षणमिति प्रोक्तं पुराणं च तत् ॥ ६ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderपुंmasc.
भ्रेषो यथोचिताद्भ्रंशोऽथाभ्रेषः कल्प आदिमे ।न्यायो नयश्च नीतिः स्त्री देशरूपं समञ्जसम् ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संधिः श्लेषश्च संयोगः संबन्धो युतिरङ्गना ।विधुरं तु प्रविश्लेषो नरि स्त्री तु वियोजना ॥आप्रच्छनं भवेदानन्दनं तच्च सभाजनम् ।नीतिः स्त्रियां नयो नायो ज्यानिर्जीर्णिः स्त्रियामुभे ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderपुंmasc.
तद्वाहने तु मञ्जीरस्तदक्षसर ईक्षणम् ।वर्णोदरं तदीयं स्यात्पुस्तकं तद्गतिर्नयः ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
छन्नं रहो विविक्तं चैकान्तं विजनं च तत् ।न्याय्यं समञ्जसं देश[80]रूपाभ्रेषौ नयः पुनः ॥ ३६२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नीतिर्न्यायो नयः कल्पो देशरूपं समञ्जसम् ॥ १२१२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्विजन्मा वक्रजो मैत्रः वेदवासो नयो गुरुः ।ब्राह्मणे शुद्धसन्ताने ब्राह्मणायन उच्चते ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नयपीठी चाष्टकाङ्गो नयः स्याज्जयपुत्रकः ।एते पाशकभेदाः स्युर्जयकोलाहलोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शौर्ये शौण्डीर्य-शौण्डीरे नय-न्यायौ समञ्जसे ।भागधेयो भागधेयी भागोऽपि कारवत् करः ॥ २५५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
हवो हूतौ तथा गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ।क्षिपा क्षेपे नयो नाये रसे रासः स्नवः स्रवे ॥ १६९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शलभः क्षुद्रपक्षी स्यान्नयं लोचनवाचके ।वंशे पारम्परी प्रोक्ता शमीवृक्षे शमीरकः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चुञ्चुरी तिन्तिडी द्यूते पञ्चाली शारिशृङ्खला ।अष्टकाङ्गं नयपीठी नयस्तु जतुपुत्रकः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 य (wrong syllable)
genderपुंmasc.
प्रेजनं स्यादपसरो रंधनं पचनं पचा ।क्षयः क्षिया नयो नायो मदो मादः स्नवः स्रवः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उद्धशुद्धौ(?) मज्जतिर्नेर्बुडने परिकीर्तितः ।उदस्तु स ततोऽन्यत्र नृणाति तु नये मृतम् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनृणाति
प्राकारमूले निकरे चयः स्यात्समाहृतौ चाथ नयश्च नीतौ ।द्यूतप्रभेदे जनके शयस्तुनिद्राहिशय्याकरवाचकश्च ॥ ३ ॥
उपजातिः
नय as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु परिपणतेव्यवहारे तु पणते वेः पणिर्विक्र[206a]ये मतः । परेर्नयेऽथ मयते विनिमित्यामुदीरितम् ॥ ४५ ॥ Koṣakalpataru 3.5.45
- कोषकल्पतरु नीतिवीतिर्गतौ चाथ नये च नीतिः प्राप्तावपि स्यादथ वृत्तभेदे । गानेऽपि गीतिः प्रमदे तु हार्दे योगान्तरे प्रीतिरनङ्गपत्न्याम् ॥ ५४ ॥ Koṣakalpataru 6.16.54
- नानार्थार्णवसंक्षेप नरनरः पुंस्यर्जुने विष्णोरवतारान्तरे नये । मनुष्यजातौ तु द्वे स्यात् स्त्र्यर्थे नारीति तत्र च ॥ ६६४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.664
- नानार्थार्णवसंक्षेप नेपनेत्रं नाड्यां तरोर्मूले वस्त्रे दृशि मथो गुणे । क्ली पुंसि चान्ये नेपस्तु नये वृक्षे पुरोहिते ॥ ६९८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.698
- परमानन्दीयनाममाला नुअस्मानस्मभ्यमप्येवं नुः स्तवे न्वव्ययं पुनः । विकल्पप्रश्नयोस्तर्के निर्भरेऽनुशये नये? ॥ २८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 1.28
- परमानन्दीयनाममाला नीतिप्रापणे च नये नीतिर्निजो नित्यस्वकीययोः ॥ २५९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.18.259
- शब्दरत्नावली नीतिनतं तगरपाद्यान्तु त्रिषु स्याद्वक्रनम्रयोः । नीतिर्नये प्रायणे च पक्ति गौरवपाकयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.21
- तन्त्राभिधान शअस्थि धातुर्वराहश्च लक्ष्मीशः शंकु-कर्णिके । तथा नयः समिधश्च साम्बकः शा-र्णकः स्मृतः ॥ ४६ ॥ Tantrābhidhāna 6.46