वस्ति
vastiपुंस्त्री · m. f.In 14 kośas: 21 synonym verses, 3 as a nānārtha head word, 1 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
नूपुरं तु तुलाकोटिः पादतः कटकाङ्गदे ॥ ६६५ ॥मञ्जीरं हंसकं शिञ्जिन्यंशुकं वस्त्रमम्बरम् ।सिचयो वसनं चीराच्छादौ सिक्चेलवाससी ॥ ६६६ ॥पटः प्रौतोऽञ्चलोऽस्यान्तो वर्तिर्वस्तिश्च तद्दशाः ।
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
genderपुंस्त्रीm. f.
genderपुंस्त्रीm. f.
धौतमुद्गमनीयं च वर्तिर्वस्तिर्दशाः सिचः ।एकार्था आविकौरभ्ररल्लकोर्णायुकम्बलाः ॥ ५५१ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
राङ्कवं मृगरोमोत्थं स्त्रियां भूम्नि दशा अपि ।वस्त्रान्ते च स्त्रियां वर्त्तिर्वस्तिश्चापि च पल्लवः ॥ २८४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
पालिश्रोण्यरणीनां च विष्टिमुष्ट्योर्मुनेरपि ।स्वातिशाल्मलियोनीनामाणिवस्त्योस्ततोऽपि च ॥ १२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
दशा भूम्नि द्वयोश्चाथ वर्तिर्वस्तिर्द्विलिङ्गकः ।दशा तूली जवनिका शाणी सच्छिद्रवाससि ।नक्तकः कर्पटोऽस्त्री स्यात्प्रोतं च पटलं त्रिषु ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
विपणिर्भे श्रवणः स्या-त्तरणिस्त्वर्कादिके कफणिः ।गर्तो वर्तिर्वस्तिःस्वातिर्ज्ञातिर्वितस्ति-गव्यूती ॥ २४ ॥
metre not recognised
genderपुंस्त्रीm. f.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderपुंmasc.
प्राणो नाम वायुः सोऽस्यास्तीति प्राणी तस्याङ्गं प्राण्यङ्ग इकारः अन्ते यस्य तदिदन्तम् । तत्सर्वं स्त्रीलिङ्गं भवति । तद्यथा । इयं कटिः श्रोणिः अङ्गुलिः पङ्क्तिरित्यादि वस्तिकुक्षिपाणीनामपीदन्तत्वाच्च स्त्रीत्वे प्राप्ते बाधः क्रियते । एतान्विमुच्य वर्जयित्वेत्यर्थः । पुंसीत्यधिकारात्तेषां पुंस्त्वमेव भवति । अयं वस्तिः नाभेरधः । अयं कुक्षिरुदरस्थानम् । अयं पाणिर्हस्त इति । जङ्घादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । इयं जङ्घा जानुनोरधस्तात् । पादस्योपरिस्था च । इयं शिरा देहधारिणी । इयं स्नुषा पुत्रवधूः ।इयं नासिका गन्धहारिणी । इयं चूडा शिखा । इयं वसा शोणितविकारः स्नेहश्च ।स्रक्स्रुक्स्फिक्त्वग्वाग्योषितो हि विद्यात्स्त्रियां द्युनावौ च ।दीधितिमेकां[का] मुक्त्वा रश्म्यभिधानं तु पुंस्येव ॥ १८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
चीराम्बरे वस्त्रचेले वासः सिक् सिचयोंऽशुकम् ।पटाच्छादावथ प्रान्ते वस्तिवर्ती दशाः समाः ॥ ३१३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
नाभेरधोभागदेशे वस्तीति परिकीर्तितम् ।ककुद्मती तु स्यात्काञ्चीबन्धदेशे कटोऽपि च ॥ १४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
प्रच्छादितपटे प्रोक्तं निवीतं प्रावृतं तथा ।वस्त्रप्रान्ते दशाः प्रोक्ताः वस्तयश्चापि सम्मताः ॥ १६९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
अञ्चलं वस्त्रप्रान्तं स्याद् वर्तिर्वस्ति दशाः पुनः ।वस्त्रपेशी च प्रख्याता शोभायाः वर्द्धनी शुभा ॥ १०८५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स्त्र (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 च (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
चुतश्चूतश्चूतिश्चूतो गुद्द्वारं श्चुलिश्चूली ।वस्तिः स्त्रीपुंसयोर्नाभेरधोभागे निगद्यते ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंस्त्रीm. f.
वर्तिर्वर्ती द्वयोर्वस्तिर्बहुत्वे च दशा स्त्रियाम् ।असंख्येकाधिकरणे द्वित्वैकत्वे तदन्यतः (?) ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
तत्सन्धावथ पायुर्ना गुदापाने अथ द्वयोः ।वस्तिर्नाभेरधो नाभिर्द्वयोरेवं कटः कटी ॥ १०६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
ऊर्म्मिर्गभस्तिरशनिवैपार्ष्णीषुधिराशयः ।वस्तिश्च किष्कुः कन्दुश्चरेणुतन्वीबाहवः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
कक्षः कच्छो गुह्यबन्धः कक्ष्या पृष्ठे कृतोऽञ्चलः ।वस्त्रान्तस्त्वञ्चलो वस्तिस्त्वक्ली भूम्नि दशा न षण् ॥ १३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
वंशस्तु पृष्ठमध्यास्थि(मूलभागोऽस्य तु त्रिकम् ) ।मूत्राशयो वस्तिरक्ली नाभिर्नाभी प्रतारिका ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
वस्तिर्मूत्राशये नाभेश्चाधोदेशे भिषज्यताम् ।स्यात् स्नेहनोपकरणे कश्चित् त्वाहाम्बरस्य च ॥ ११९६ ॥
अनुष्टुप्
वस्ति as a meaning in nānārtha verses
- शब्दरत्नावली अन्वासनअधिष्ठानं प्रभावेऽध्यासने चक्रे पुरेऽपि च । अन्वासनञ्चकारार्थशोचनस्नेहवस्तिषु । अर्यमा भास्करे पुंसि पितृदेवात्तरेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.103