All kośas › Koṣakalpataru

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru

विश्वनाथ · Kośakalpataru of Viśvanātha · Dr. H. D. Sankalia, for the Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona 6 · Fascicule I in 1957 A.D. and Fascicule II in 1966 A.D. · Madhukar Mangesh Patkar, K. V. Krishnamurthy Sarma

6,194 verses · 52,591 words tagged · 11,257 marked doubtful (dashed)

नानार्थस्कन्धः · तान्ताः (2/2)

तत्स्त्री नारदवल्लकीगतमथ क्लीबे पृषद्बिन्दुषुप्रायो भूम्नि मृगे तु पुंसि परवत्स्याच्छ्वेतबिन्द्वन्विते ।वायौ पुंसि जगज्जगच्च चरमे लोकेऽन्यवज्जङ्गमेस्त्री भूमौ भुवने जनेष्वपि तथा छन्दोन्तरे कीर्तितम् ॥ २२ ॥

6.16.22 · p. 221

शार्दूलविक्रीडितम्

महत्=नारदवल्लकीपृषत्=बिन्दु मृग श्वेतबिन्द्वन्वितजगत्=वायु चरमलोक जङ्गम भूमि भुवन जन छन्दोन्तर

चन्द्रे पुंसि तृपद्द्वयेन रहितं छत्त्रेऽन्यवत्तृप्यतिस्याद्भेद्ये विपुले वृहन्नथ वृहत्युक्ताम्बुधान्यामपि ।छन्दोवस्त्रभिदोश्च वाचि गदिता सिंह्योर्महत्क्षुद्रयो-र्ना देवानिलयोर्मरुन्निगदितोऽथ ग्रन्थिपर्णेऽन्तिमे ॥ २३ ॥

6.16.23 · p. 221

शार्दूलविक्रीडितम्

वृहत्=चन्द्र छत्त्र तृप्यत्भेद्य विपुल अम्बुधान्या छन्दस्वस्त्रभिद्वाच्सिंहीमरुत्=देव अनिल ग्रन्थिपर्ण

पूज्येऽर्हंस्त्रिषु ना जिने दिशि हरित्स्त्री वर्णभेदे हयेना च स्त्री तु तृणे स्त्रियां तु हरितो दूर्वा सुवर्णेऽन्यवत् ।रोहित् पुंसि रवौ मृगीव्रततिगः स्त्री विद्युदुक्ता स्त्रियांसंध्यायां तडिति प्रभाविरहिते भेद्यस्य लिङ्गे मता ॥ २४ ॥

6.16.24 · p. 221

शार्दूलविक्रीडितम्

अर्हत्=पूज्य जिनहरित्=दिश्वर्णभेद हय तृणहरित=दूर्वा सुवर्णरोहित्=रवि मृगी व्रततिविद्युत्=संध्या तडित्प्रभाविरहित

गर्मुत्स्वर्णलतार्थकोऽपि मिथुने भूभृन्नृपेऽद्रौ मतः ।पित्सन्पक्षिणि नान्यवत्तु पतनेच्छौ कुत्सिते त्वन्यवत् ।कुर्वत्कर्मकरेऽथ पुंसि तिल[296a]के श्रीमान्मनोज्ञेऽन्यव-ल्लक्ष्मीवत्यपि चार्वती तु हयिकायां कुम्भदास्यामपि ॥ २५ ॥

6.16.25 · p. 222

शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line

गर्मुत्=स्वर्णलता मिथुनभूभृत्=नृप अद्रिपित्सत्=पक्षिन्पतनेच्छु कुत्सितकुर्वत्=कर्मकरश्रीमत्=तिलक मनोज्ञ लक्ष्मीवत्चार्वती=हयिका कुम्भदासी

धीमान्गीर्पतिविज्ञयोरथ भवेद्भास्वान् रवौ भासुरेदोह्यायां गवि सुव्रतापि सुखतः सुष्ठुव्रते त्वन्यवत् ।वाच्याभं विवृतं स्फुटे च पिटिकाभेदे भवेत्तत्स्त्रियांकान्तायां वनिता स्त्रियामपि पराभा त्वर्थिते सेविते ॥ २६ ॥

6.16.26 · p. 222

शार्दूलविक्रीडितम्

धीमत्=गीर्पति विज्ञभास्वत्=रवि भासुरसुव्रता=दोह्या सुष्ठुव्रतविवृत=स्फुट पिटिकाभेदवनिता=कान्ता स्त्री अर्थित सेवित

जामाता दुहितुर्धवे प्रियतमेऽर्कावर्तरोगेऽथ वि-धाता वेधसि मन्मथेऽथ नरपादेष्ट्रोर्विनेता भवेत् ।तार्क्ष्याम्बापिटिकाभिदोश्च विनतारुग्णे नते शिक्षितेत्रय्यां स्यादथ पञ्चता च निधने स्यात्पञ्चभावे तथा ॥ २७ ॥

6.16.27 · p. 222

शार्दूलविक्रीडितम्

जामातृ=दुहितृधव प्रियतम अर्कावर्तरोगविधातृ=वेधस्मन्मथविनेतृ=नरप आदेष्टृविनता=तार्क्ष्यम्बा पिटिकाभिद्रुग्ण नत शिक्षितपञ्चता=निधन पञ्चभाव

सूतायां तु भवेत्स्त्रियां च विकृतेऽन्याभं विजातं कृतेखण्डे रुग्भिदि वालुकासु सिकता देशेऽस्त्रियां शार्करे ।ध्वाने चाङ्गविलेपनेऽथ परवत्त्वामोदिते वासितंस्त्रीभ्योः स्त्री पिशितं पुनश्च पलले मांस्यां स्त्रियां सम्मतम् ॥ २८ ॥

6.16.28 · p. 222

शार्दूलविक्रीडितम्

विजात=सूता विकृतसिकता=कृतखण्ड रुग्भिद्वालुका शार्करदेशवासित=ध्वान अङ्गविलेपन आमोदित स्त्रीपिशित=पलल मांसी

चापे स्यात्तृणताथ गोपतिरपि क्ष्मापे च शण्डे शिवेसूर्ये[296b]श्रीपतिरच्युते स्मरहरेऽथो शिल्पिभेदे नरि ।जीवेऽथ स्थपतिश्च यष्टरि भवेत् सूते तथा सौविदे ।कालेन्द्वोरमतिः स्मरे तु रमतिः कान्तेऽपि काले दिवि ॥ २९ ॥

6.16.29 · p. 222

शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line

रात्रौ वासनिकेतयोश्च वसतिः स्त्री धातृवाय्वोः पुनःश्रौतेष्वग्निषु चाङ्कतिर्निर्गदितो रुक्त्यागयोस्त्र्यंहतिः ।अश्रीदिग्धवयोरुपद्रवहृते स्यान्निर्ऋतिः पुंसि तुस्वाहायां तरणौ घृणौ च चतुरैः प्रोक्तो गभस्तिस्तथा ॥ ३० ॥

6.16.30 · p. 222

metre not recognisednearly शार्दूलविक्रीडितम्: pāda 2, syllable 9 र्नि (wrong syllable); pāda 3, syllable 14 न्नि (wrong syllable)

पुमानगस्तिर्मुनिवृक्षभेदेस्यात्संगतिः संगमबुद्धिनाम्नोः ।स्त्री संनतिः स्यात्प्रणतौ ध्वनौ चदैवे च धृत्यां नियतिः स्त्रियां स्यात् ॥ ३१ ॥

6.16.31 · p. 222

उपजातिः

अगस्ति=मुनि वृक्षभेदसंगति=संगम बुद्धि नामन्संनति=प्रणति ध्वनिनियति=दैव धृति

दैर्घ्यप्रभावोद्यमवासरेषुसीम्न्युद्यमे संयमकेवले च ।आगामिकाले गदितायतिः स्त्रीस्यात्पद्धतिर्वर्त्मनि चावलौ च ॥ ३२ ॥

6.16.32 · p. 223

इन्द्रवज्रा

आयति=दैर्घ्य प्रभाव उद्यम वासर सीमन्संयम केवल आगामिकालपद्धति=वर्त्मन्आवलि

विपत्तिरापत्तिरिहापदि द्वे ।स्तो यातनायामथ संततिः स्त्री ।वंशे सुतादौ च परंपरायांस्यात्संमतिः स्वीकृतिवाञ्छयोश्च ॥ ३३ ॥

6.16.33 · p. 223

उपजातिः

विपत्ति=आपद्आपत्ति=संतति=यातना वंश सुतादि परंपरासंमति=स्वीकृति वाञ्छा

साम्ये सभायां समिती मृधेऽपिस्यात्संगमेऽथादितिरत्र भू[297a]मौ ।द्युसज्जनन्यामथ पक्षतिः स्यात्पक्षस्य मूले प्रतिपत्तिथौ च ।तार्क्ष्यस्त्रियां तून्नतिरुद्गतौ चवृद्धौ प्रसूतिस्तु सुतोद्भवादौ ।पुत्र्यां च वल्ल्यां प्रततिस्ततौ च ॥ ३५ ॥

6.16.35 · p. 223

इन्द्रवज्राmetre not read in every line

भवेत्स्रवन्त्यौषधिसिन्धुभेदेवाते त्वमात्ये वहतिर्वृषे नास्त्री दुर्गतिः स्यान्निरये च निःस्वे ।डिम्बे गदे स्याद्विकृतिर्विकारेशठे तु शाठ्ये निकृतिर्निकारे ॥ ३६ ॥

6.16.36 · p. 223

उपजातिःmetre not read in every line

स्रवन्ती=ओषधि सिन्धुभेदवहति=वात अमात्य वृषदुर्गति=निरय निःस्वविकृति=डिम्ब गद विकारनिकृति=शठ शाठ्य निकार

स्यान्मूलमायापरमात्मशील-स्वाम्यादिपौरव्रजकारणेषु ।पुंस्त्वादिलिङ्गे प्रकृतिस्तथैवस्यात्प्रत्ययस्यापि पुरोगभागे ॥ ३७ ॥

6.16.37 · p. 223

इन्द्रवज्रा

प्रकृति=मूल माया परमात्मन्शील स्वामिन्पौर व्रज कारण पुंस्त्वादिलिङ्ग प्रत्ययपुरोगभाग

जात्यङ्गरूपेषु मताकृतिः स्त्रीसौस्थ्ये तथा*स्तमने च सौख्ये ।स्यान्निर्वृतिः साधुनयध्रुवाम्बा-र्थिका सुनीतिर्गदिताथ वृत्तौ ॥ ३८ ॥

6.16.38 · p. 223

उपजातिःmetre not read in every linenearly उपजातिः

आकृति=जाति अङ्ग रूपनिर्वृति=सौस्थ्य अस्तमन सौख्यसुनीति=साधुनय ध्रुवाम्बा वृत्ति

प्रवाहवृत्तान्तगता प्रवृत्ति-रथाङ्गहारे रमणीविलासे ।छेदेऽपि विच्छित्तिरथानुभूतौसंवित्तिरुक्ता विजनाविवादे( ? ) ॥ ३९ ॥

6.16.39 · p. 224

उपजातिः

प्रवृत्ति=प्रवाह वृत्तान्तविच्छित्ति=अङ्गहार रमणीविलास छेदसंवित्ति=अनुभूति विजन अविवाद

आसत्तिः स्त्री लाभे सङ्गे पर्याप्तिस्तु त्राणे प्राप्तौ ।प्राकाम्येऽथो निर्वृत्तिः स्याद्वैराग्यादौ पञ्चत्वेऽपि ॥ ४० ॥

6.16.40 · p. 224

metre not recognised

आसत्ति=लाभ सङ्गपर्याप्ति=त्राण प्राप्ति प्राकाम्यनिर्वृत्ति=वैराग्य पञ्चत्व

समर्थनावसान[297b]योः स्त्रियां समाप्तिरीरिता ।स्त्रियां प्रलम्बवैरिणो भमातृगा च रेवती ॥ ४१ ॥

6.16.41 · p. 224

metre not recognised

समाप्ति=समर्थन अवसानरेवती=प्रलम्बवैरिपत्नी भ मातृ

मालती युवतिजातिचन्द्रिकालाङ्गलीषु निशि वाहिनीभिदि ।काकमाच्यां च सात्वती पुन-र्वृत्तिभेदशिशुपालमातृगा ॥ ४२ ॥

6.16.42 · p. 224

रथोद्धताmetre not read in every linenearly रथोद्धता: pāda 1, syllable 4 च्यां (syllables merged)

मालती=युवति जाति चन्द्रिका लाङ्गली निशा वाहिनीभिद्काकमाचीसात्वती=वृत्तिभेद शिशुपालमातृ

वर्तमानसमये तु भवन्तिःपुंसि योषिति पुनः स लडर्थे ।सायकान्तरगता भवती स्त्रीसत्वदर्थ इह वाच्यसदृक्षा ॥ ४३ ॥

6.16.43 · p. 224

स्वागता

भवन्ति=वर्तमानसमयभवन्ती=लडर्थभवती=सायकान्तर युष्मदर्थ

पार्वती द्रुपदजागजभक्ष्या-जीवनीगिरिसुतासु मता ज्ञैः ।शाकिनीभिदि तथानलपात्र्यांमल्लिकाभिधलतासु हसन्ती ॥ ४४ ॥

6.16.44 · p. 224

स्वागता

पार्वती=द्रुपदजा अजभक्ष्या जीवनी गिरिसुताहसन्ती=शाकिनीभिद्अनलपात्री मल्लिका

जीवाशम्योः कामरुहामृतवल्ल्यो-र्जीवन्ती स्यात्पुंसि पुनर्भेषजनाम्नि ।वासन्तः स्यात्कोकिल उष्ट्रे च विटे चस्त्री माधव्यां पाटलिकायामपि यूथ्याम् ॥ ४५ ॥

6.16.45 · p. 224

मत्तमयूरम्metre not read in every linenearly मत्तमयूरम्

जीवन्ती=जीवा शमी कामरुहा अमृतवल्लीजीवन्त=भेषजवासन्त=कोकिल उष्ट्र विटवासन्ती=माधवी पाटलिका यूथी

तन्यतुर्ना समीरे स्यादशनौ च पयोधरे ।रात्रौ स्त्रियां गर्जिते तु स्त्रीपुंसे न समीरितम् ॥ ४६ ॥

6.16.46 · p. 224

अनुष्टुप्

तन्यतु=समीर अशनि पयोधर रात्रि गर्जित