त्याग
tyāgaपुं · masc.In 17 kośas: 14 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 28 as a meaning of another word.
दानमुत्सर्जनं त्यागः प्रदेशनविसर्जने ।विहायितं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥ ३८६ ॥विश्राणनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने ।विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥ २९ ॥प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चत्वारस्ते पाकयज्ञा ब्रह्मयज्ञोऽत्र पञ्चमः ।त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रा[101b]देशनं निर्वपणमुत्सर्जन-विसर्जने ।तथापवर्जनं त्याग-विसर्गोत्सर्गकाः समाः ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderपुंmasc.
वृत्तस्याध्ययनस्यापि संपत्तिर्ब्रह्मवर्चसम् ।त्यागो दानं वितरणं विश्राणनविसर्जने ॥ १३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दानं विसर्जनं त्याग उत्सर्जनविहायिते ।मार्गणो याचकोऽर्थी च तर्कुकोऽपि वनीपकः ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दानं दानप्रतिग्राह्यं षट्कर्माणीरितानि च ।त्यागो दानं वितरणं विश्राणनविसर्जने ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्दना प्रार्थना याच्ञा दानं त्यागो विसर्जनम् ।विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥ १३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ दानं तथा त्यागः प्रतिदानं प्रदेशनम् ।उत्सर्जनं विसर्जनं वितरणं विहायितम् ॥ ५७३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
अमृतं यज्ञशेषे स्यात् विघसो भुक्तशेषके ।दानं प्रदानं ददनं दायस्त्यागो विसर्जनम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वितीर्णिरंहतिस्त्यागोऽतिसर्गः प्रतिपादनम् ।उत्सर्जनं वितरणं विश्राणनविसर्जने ॥ १२४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्यागो दानं वितरणं विश्राणनविसर्जने ।विहापनं निर्वपणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥ ११८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विधूननं विधुवनं त्यागो हानं च वर्जनम् ।आवर्जनं द्रवक्षेपे निधानं क्षेपणासने ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सृज्यतिः सृजतिश्चाङो विशेषे त्यागदानयोः ।विसर्जनीये संप्रेषेऽतेर्दाने हिंसनेच्छयोः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
meanings
परिच्छदे प्रधानेऽथ त्रपु सीसकरङ्गयोः ।तन्त्री नाड्यां तथा वीणागुणे त्यागो विसर्जने ॥ २२० ॥
अनुष्टुप्
meaningsविसर्जन
परित्यागे तुला तूक्ता राशौ [24] सादृश्यभाण्डयोः ।पलानां शतमानेऽथ तमः खेदतमिस्रयोः ॥ २२१ ॥
अनुष्टुप्
meaningsपरित्याग
गाङ्गः पुंसि गुहे भीष्मे स्याद्गङ्गासम्भवे त्रिषु ।चङ्गो दक्षे शोभने च सारङ्गे हलयाजके ॥टङ्गोऽस्त्री तु खनित्रे स्याद् जङ्घा खङ्गभिदोरपि ।त्यागो दाने वर्जने च विवेकिपुरुषेऽपि च ॥
अनुष्टुप्
त्याग as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश अपवर्गअपवर्गः फलप्राप्तौ क्रियान्ते त्यागमोक्षयोः । उपसर्गो भवेद्व्याधिरुपसर्ग उपप्लवः ॥ Dharaṇikośa 3.2.11
- धरणिकोश उत्सर्गउत्सर्गस्त्यागसंदाने परित्यागे च कीर्तितः । अपवादस्य विक्षेपे उत्सर्गः परिकीर्तितः ॥ Dharaṇikośa 3.3.13
- धरणिकोश वर्जन[54] सेवनं सीवनोपास्त्योर्वर्जनं त्यागहिंसयोः । तलिनं विरले स्तोके सदनं भवने जले ॥ Dharaṇikośa 19.1.14
- कल्पद्रुकोशः परिहृत्यागेऽवढौकने तूषात्संमुखग्रहणे त्वभेः । चौर्येऽपि निर उद्धारे शवस्योद्वहनेऽपि च ॥ ९८ ॥ Kalpadrukośa 1.10.98
- कोषकल्पतरु निरस्यतिप्रेरणे स्याच्चूर्णयति डिपिर्गर्वेऽवतः परः । निरोऽस्यतिर्वधे त्यागे क्षेपण-प्रतिघातयोः ॥ ६३ ॥ Koṣakalpataru 3.5.63
- कोषकल्पतरु उच्छिष्उदस्त्यागेऽथ सुखने भन्दते मन्दतेऽपि च । छन्दति ह्लादते सात[य]ति च वातयत्यपि ॥ ६४ ॥ Koṣakalpataru 3.5.64
- कोषकल्पतरु अपवर्गत्यागे मोक्षे कर्मसमाप्तावपवर्गः साफल्येऽथ प्रादिषु रोगेऽप्युपसर्गः । संघे संयोगे च समायोग इहार्थे शापाक्रोशस्याभिभवेष्व[प्य]भिषङ्गः ॥ २९ ॥ Koṣakalpataru 6.3.29
- कोषकल्पतरु अंहतिरात्रौ वासनिकेतयोश्च वसतिः स्त्री धातृवाय्वोः पुनः श्रौतेष्वग्निषु चाङ्कतिर्निर्गदितो रुक्त्यागयोस्त्र्यंहतिः । अश्रीदिग्धवयोरुपद्रवहृते स्यान्निर्ऋतिः पुंसि तु स्वाहायां तरणौ घृणौ च चतुरैः प्रोक्तो गभस्तिस्तथा ॥ ३० ॥ Koṣakalpataru 6.16.30
- कोषकल्पतरु दानसंशोधनच्छेदनपालनेषु त्यागे तथा हस्तिमदे च दानम् । मानो ग्रहे चित्तसमुन्नतौ च न स्त्री प्रमाणे कुडवादिके च ॥ ८७ ॥ Koṣakalpataru 6.21.87
- नानार्थार्णवसंक्षेप सृष्टिलोहप्रतिकृतौ तन्त्रधारिण्यामिति षट्स्वपि । रश्मिमेखलयोः स्यूना सृष्टिस्त्यागस्वभावयोः ॥ १२४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.124
- नानार्थार्णवसंक्षेप दानऔषधे पित्तले योग्यऋक्सामेष्विष्टिगामिषु । दानं हस्तिमदे त्यागे खण्डने लवने क्षये ॥ ३१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.31
- नानार्थार्णवसंक्षेप उत्सर्गअधः प्रारभ्य जानीयात् तच्चाप्यवयवान्तरम् । अग्न्याधाने च रभसोऽथोत्सर्गस्त्यागदानयोः ॥ ४२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.42
- नानार्थार्णवसंक्षेप अपवर्गअथो चतुःस्वराः शब्दाः कीर्त्यन्तेऽत्र नृलिङ्गकाः । अपवर्गः क्रियासाध्यफलाप्तौ त्यागमोक्षयोः ॥ १ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.1
- परमानन्दीयनाममाला अपवर्गसाफल्यत्यागयोश्चाप्यवष्टम्भो हा[14]टके मतः । संरम्भारम्भयोः स्तम्भेऽभिजातो शकुलीनयोः ॥ ४० ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.40
- शब्दरत्नावली उत्सर्गउत्सर्गस्त्यागसामान्यन्यायदानेषु वर्तते । कलिङ्गोऽपि च धूम्याटे स्यात् पूतिकरजेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.32
- शब्दरत्नावली विसर्गविसर्गस्तागदानादौ विसृष्टे मलनिर्गमे । विहङ्गो विहगे बाणे जलदे चन्द्रसूर्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.48
- शब्दरत्नावली अपवर्गअपवगस्तागमोक्षकार्यसमाप्तितत्फले । अभिषङ्गः समाक्रेशे शपथे च पराभवे ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.52
- शब्दरत्नावली गुणगणश्च प्रमथे वृन्दे संख्यायां सैनिकेऽपि च । गुणः सूत्रे चाप्रधाने मौर्व्वी त्यागवटीषु च ॥ कषादिशौर्यगन्धादिसत्त्वाद्यावृत्तिरज्जुषु । शुक्लादावपि पुंसि स्याद् गेष्णुर्ना गायने नटे ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.8
- शब्दरत्नावली अहंतिअहंतिः स्यात् स्त्रियां त्यागे रोगे रोगभयेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.80
- शब्दरत्नावली दानज्योत्स्नी पटोलिकायान्तु ज्योत्स्नायुतनिशि स्त्रियाम् । तनुर्देहे त्वचि स्त्री स्यात्त्रिष्वल्पे विरले कृशे । दानं त्यागे हस्तिमदे च्छेदपालनशुद्धिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.10
- शब्दरत्नावली अपवर्जनअपवर्जनं निर्वाणे त्यागे दाने च न द्वयोः । अपसर्जनमाम्नाते दाने च परिवर्जने ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.130
- शब्दरत्नाकर अपवर्गत्यागमोक्षक्रियासाध्यफलप्राप्तिषु दिव्यपि । स्याच्चतुर्ष्वपवर्गोऽथ प्रभावे भावसूचके ॥ २१९४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2194
- तन्त्राभिधान यआग्नेयो व्यापकस्त्यागो होमो यानं प्रमा सुखम् । चण्डः सर्वेश्वरी धूमश्चामुण्डा सुमुखेश्वरी ॥ १४१ ॥ Tantrābhidhāna 2.43.141
- तन्त्राभिधान य----------------------------------- याने यातरि यस्त्यागे कथितः शब्दवेदिभिः । रः स्यात् कामेऽनिले वह्नौ शब्दे रुः परिकीर्त्तितः ॥ २९ ॥ Tantrābhidhāna 3.29
- त्रिकाण्डशेष अपवर्गऽथाऽपवर्गस्त्यागमोक्ष्योः ॥ ५३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.53
- त्रिकाण्डशेष दानक्रीडादौ देवनं नाक्षे द्विजन्मा दन्तविप्रयोः । दानं गजमदे त्यागे खण्डने रक्षणेऽपि च ॥ २४२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.242
- वैजयन्ती वर्जनलांगूलं वालधौ मेढ्रे वर्जनं त्यागहिंसयोः । वरांगं स्त्रीभगे मूर्ध्नि च्छेदे वृद्धौ च वर्धनम् ॥ २९ ॥ Vaijayantī 7.3.29
- वैजयन्ती अपवर्गअधिवासो निवासे स्यात् गन्धधूपादिसंस्कृतौ । अपवर्गः क्रियासाद्ध्ययफलाप्तौ त्यागमोक्षयोः ॥ ६ ॥ Vaijayantī 8.1.6