गन्ध
gandhaपुं · masc.In 18 kośas: 24 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 17 as a meaning of another word.
गन्धो जनमनोहारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः ।समाकर्षी तु निर्हारी स आमोदो विदूरगः ॥ १३९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ॥ ७ ॥गोचरा इन्द्रियार्थाश्च हृषीकं विषयीन्द्रियम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लेशस्तूपपदं गन्धोऽनुबन्धेषत्करावपि ।गालिर्गाली स्त्रियौ क्लीबे विकल्पेऽप्यवमर्षणा ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा भूतगणाः क्रमात् ।विषयाः स्युरमी ह्येषामिन्द्रियार्थश्च गोचरः ॥ १५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 र्श (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कपर्दगदयोस्तद्वदगदस्य गदस्य च ।वुद्वुदागाधस्कन्धार्द्धगन्धानां फेनचिह्नयोः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ध (wrong syllable)
genderपुंmasc.
गन्धस्तु स्यान्नासाबन्धुरथायं मनोहरा(रो?) जगतः ।समर्द्दस्तु परिमलः स बकुलसुमनः[47b] समान इत्यन्ये ॥ १७१ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderपुंmasc.
जनपद-कुन्द-कपर्दाबुद्बुदयुक्ता अगाध-गन्धौ च ।स्कन्धो मन्थाः पन्थादेवन उक्तश्च तत्तु[222b]ल्यः ॥ १७ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
एते शब्दाः नपुंसके भवन्ति । इदं भयं त्रासः । बीजमङ्कुरोत्पत्तिकारणम् । सिध्मं कुष्ठविशेषः । पदं स्थानम् । बर्हं मयूरपिच्छम् । शुक्रं रेतः । तक्रं[क्र] मथितम् । सुखं भोगः । दुःखं पीडा । शिखरं शृङ्गम् । असृक् रक्तम् । सदैवेति वचनाद्भयादीनां व्यभिचारः । अयं भयः ।पाषाणोपलशृङ्गारप्रस्थभृङ्गारमस्तकस्तबकाः ।रूपं मुक्त्वा शब्दरसस्पर्शगन्धादयश्चोक्ताः सदा पुंसि ॥ ५४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एते शब्दाः सदा पुंसि भवन्ति । यथा पाषाणः प्रस्तरः । उपलः शिला पाषाण एव । शृङ्गारो विदग्धता । प्रस्थः परिमाणम् । भृङ्गारः सुवर्णमयः कलशः । मस्तकः शिरः । स्तबकः पुष्पोत्करः । शब्दो ध्वनिः । रसो माधुर्यादिः । स्पर्शो मृदुकर्कशादिः । गन्धो नासिकाग्राह्यः कुसुमादेः । रूपं मुक्त्वा रूपं विहाय ।रूपं नपुंसके भवति । इदं रूपं चक्षुर्ग्राह्यम् ।शेखरयूपपुरोडाशकूपसूपलवशष्पाः ।धर्ममयवासोदशादाराः पुंसि बहुत्वं चैषाम् ॥ ५५ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अस्मिंश्चक्रयुते गन्धः शताङ्गः स्यन्दनो रथः ।वहित्रं वाहनं चास्मिंश्चतुरस्रे सकूबरे ॥ १८५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ।गोचरा इन्द्रियार्थाश्च विशिष्यैवं विभाव्यताम् ॥ २७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अलक्तकुन्तौ पृषताः कपर्दोगदागदौ बुद्बुदपोतगन्धाः ।अगाधपिष्टातसुदर्शनाश्चशम्बाम्बतिष्याः सिचयोल्लपुण्ड्राः ॥ १९ ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
आमोदश्च परिमलो गन्धो वासो विमर्दजः ।इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यात्सुरभिर्घ्राणतर्पणः ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 श्च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
सुरभिश्च समाकर्षी गन्धश्च घ्राणतर्पणः ।तथा जनमनोहारी निर्हारी नाम विद्यते ॥ २५२६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अविद्याऽहंमतिः स्त्री स्यादज्ञाने परिकीर्तिता ।रूपः शब्दस्तथा गन्धो रसः स्पर्शस्तु पञ्च वै ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वेतसः शीत-वानीर-वञ्जुला विदुलो रथः ।अभ्रपुष्पो गन्धपुष्पो रथाभ्रो वेतसीत्यपि ॥परिव्याधश्च विदुलो नादेयी जलवेतसे ।शोभाञ्जनः शिग्रूतीक्ष्नौ गन्धगन्धकमोचकाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
षड्ग्रन्थिका च कर्वूरो गन्धो निर्गन्धमूलकः ।काचल्लः कारवेल्लः स्यात् सुषवी सुशवीत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रसाञ्जनं तार्क्ष्यशैलं रसगर्भञ्च गर्भकम् ।गन्धको गन्धपाषाणो गन्धः सौगन्धिकोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शब्दस्पर्शरसा रूपं गन्धश्च विषया अमी ।इन्द्रियार्था इन्द्रियं तु स्यादक्षं करणं च तत् ॥ २८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रोहिणो गन्धसारश्च गन्धश्चन्दनमस्त्रियाम् ।द्राक्षा तु गोस्तनी स्वाद्वी मृद्वीका कालमेषिका ॥ ५२७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लेशस्तूपपदं गन्धोऽनुबन्धेषत्करावपि ।छेदः खण्डोऽस्त्रियां गलिः शपनं शमनं शमः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
खादीनां तु गुणाः शब्दः स्पर्शो रूपं रसः क्रमात् ।गंधश्चेतीन्द्रियार्थास्ते विषया गोचराश्च ते ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
आ ये समशनोऽशोके सुरवस्तिलके कुलः ।गोत्रे गन्धो गन्धके तु गन्धिकः पित्तले लसः ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गन्धो लेशेऽप्युक्तः करुणाप्रतिपादने तपस्वी च ।मणिबन्धकनिष्ठकयोर्मध्यविभागेऽपि करभः स्यात् ॥ ७९३ ॥
आर्या
meaningsलेश
सिन्धुर्नद्यां समुद्रे च नददेशप्रभेदयोः ।गन्धो लेशे तथामोदे गन्धः संबन्धमात्रके ॥
अनुष्टुप्
शिशावपत्ये शुक्रे च समूहे सारबीजयोः ।गन्धस्तु गन्धवद्द्रव्ये चन्दनादौ महीगुणे ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
घ्राणस्य विषये लेशे तथा सम्ब(न्धि?न्ध)मात्रके ।गणो बहुत्वसङ्ख्यायां गणने प्रमथे व्रजे ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
doubtful
गन्ध आमोदे सम्बन्धे प्रतिवेशिनि गन्धके ।गोधा तले निहाकायां गाधः स्यात्स्थानलिप्सयोः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दे (wrong syllable)
कुक्षौ कुक्षिस्थजन्तौ च गंधो लेशे महीगुणे ।घृणिर्ज्वालांशुवीचीषु चरुः स्थाल्यां हविष्यपि ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
गन्ध as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश व्याघ्रनखव्याघ्रनखः समाख्यातः कन्दगन्धप्रभेदयोः । अग्निशिखं कुङ्कुमं स्यादग्निशिखा तु लाङ्गली ॥ Dharaṇikośa 2.2.9
- धरणिकोश तुथकुथं कुशे प्रवेण्यां च प्रस्थः स्यात्सानुमानयोः । तुथौ गन्धाश्वभेदौ च रथः स्यन्दनदेहयोः ॥ Dharaṇikośa 16.1.1
- धरणिकोश आमोदआमोदौ हर्षगन्धौ तु दायादौ ज्ञातिबान्धवौ । तमोनुदो[48]ऽग्रिचन्द्रार्काः प्रतिपत्तिथिसंविदोः ॥ Dharaṇikośa 17.1.6
- धरणिकोश क्षेमहि[68]मं चन्दनमाख्यातं हिमं शीततुषारयोः । क्षेमं शुभे च गोरक्षे गन्धे लब्धानुरक्षणे ॥ Dharaṇikośa 24.2.2
- कोषकल्पतरु अभिकरोतिअभ्याङुद्भ्योऽप्युदाङ्भ्यां च गन्धेऽथोपादनुग्रहे । सेवोपयोग-भूषासु वाक्याध्याहारवैकृते ॥ ५४ ॥ Koṣakalpataru 3.5.54
- कोषकल्पतरु विशाखवैशाखः पाखण्डे मन्थे मासप्रभेदे च । नक्षत्रे तु विशाखा क्लीबे गन्धे च गेहे च ॥ ८४ ॥ Koṣakalpataru 6.2.84
- कोषकल्पतरु सुरभिआरम्भः सुरभिः पुमानृतुपतौ गन्धे च गन्धोपले चाम्पेये सुमनःफले च कनके स्त्री शल्लकी गोगतः । सद्गन्धे रुचिरे च वाच्यवदथ ज्ञातौ सनाभिः[30a] समे वर्षाभूर्नरि भेककिंचुलुकयोर्वृश्चीकभेक्योः स्त्रियाम् ॥ ५२ ॥ Koṣakalpataru 6.24.52
- नानार्थार्णवसंक्षेप तिक्तगन्धे च सुरभावेतद् गुणत्रययुते त्रिषु । स्त्री तिक्ता कटुरोहिण्यां तिष्यस्तु नरि मारुते ॥ ५३६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.536
- नानार्थार्णवसंक्षेप मदतत्रैवेत्यब्रुवन् हर्षे गर्वे गन्धे च रेतसि । मदी तु मत्तावस्थायां स्त्री मध्यं तु नपुंसकम् ॥ ९३१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.931
- नानार्थार्णवसंक्षेप अग्निगन्धकणजीरणनामम्ना स्यात् प्रसिद्धे सूक्ष्मजीरके । अग्नेर्गन्धे च पुंस्यग्नितुल्यगन्धे तु स त्रिषु ॥ १४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.14
- शब्दरत्नावली गुणगणश्च प्रमथे वृन्दे संख्यायां सैनिकेऽपि च । गुणः सूत्रे चाप्रधाने मौर्व्वी त्यागवटीषु च ॥ कषादिशौर्यगन्धादिसत्त्वाद्यावृत्तिरज्जुषु । शुक्लादावपि पुंसि स्याद् गेष्णुर्ना गायने नटे ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.8
- शब्दरत्नावली आमोदआमोदः पुंसि हर्षे च गन्धे च सुमहत्यपि । ककुदोऽस्त्री ककुत्स्त्री तु वृषाङ्गे च धजेवरे । क्षणदो गणके पुंसि रात्रौ स्त्री क्लीबमहति ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.12
- शब्दरत्नावली बोधनबुधानो गीष्पतौ विज्ञवृद्धभेदे भवेत्पुमान् । बोधनी बोधपिप्पल्योर्बोधनं गन्धदीपने ॥ भण्डनञ्च खलीकारे न द्वयोर्युद्धवर्मणोः । भट्टिनी द्विजकान्तायां नाट्टोक्तौ नृपयोषिति ॥ भवनं भावगृहयोर्भाजनं पात्रयोग्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.65
- शब्दरत्नाकर वासवाले च वक्षसि त्वस्त्री वृषोक्ष्णि सुरनायके । वासो गन्धे निवासे च वारः पर्यायसंघयोः ॥ २००५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2005
- तन्त्राभिधान तसुगतोऽर्धमुखी(खा) बुद्ध(र्ध्व)जानुश्च क्रोडपुच्छकः । ----------------------------------- गन्धो बिम्बं(श्वा) मरुच्छत्रश्चानुराधा च सौरकः ॥ १०४ ॥ Tantrābhidhāna 2.33.104
- त्रिकाण्डशेष आमोदअर्बुदो रुजि सङ्ख्यायामामोदो गन्धहर्षयोः । रहस्ये स्यादुपनिषत्समीपसदनेऽपि च ॥ २०३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.203
- वैजयन्ती वानवास्त्वस्त्री गृहभूपुर्योर्गृहे सीमसुरुंगयोः । वानं शुष्के गतौ व्यूतौ गन्धे वृद्धौ सुधीयमौ ॥ ८० ॥ Vaijayantī 6.5.80