ऊर्मि
ūrmiपुंस्त्री · m. f.In 18 kośas: 20 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
तरङ्गे भङ्गवीच्यूर्म्युत्कलिका महति त्विह ॥ १०७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
भङ्गस्तरङ्ग ऊर्मिर्वा स्त्रियां वीचिरथोर्मिषु ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
वीची भङ्गस्तरङ्गः स्यात्तन्महत्त्वे च कथ्यते ।ऊर्मिरुत्कलिकोल्लोलः कल्लोलो लहरी तथा ॥ ६५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
भङ्गस्तरङ्गस्तरगः कल्लोलोल्लोलकश्च सः ।ऊर्मिर्भङ्गश्च भङ्गं च बुद्बुदाकर इत्यपि ।डिण्डीर: पाण्डरश्चर्वी जलपीतं तरङ्गजम् ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
औद्भिदं तु झरोद्भूतं स्वयं जातमथ त्रिषु ।स्यादाप्यमम्मयाद्यूह्यं वीचिर्वीची स्त्रियां पुमान् ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.doubtful
ऊर्मिर्द्वयोस्तरङ्गो ना भङ्गो भङ्गि स्त्रियामियम् ।भङ्गी च लहरी वीचा लहरिश्चोर्म्यपि स्त्रियाम् ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
तरङ्ग-भङ्गौ नरि पुंसि चोर्मिर्वीचिर्लहर्युत्कलिकाम्बुवल्ली ।कल्लोल उल्लोल इमासु तुङ्गास्ववर्तकोऽम्भोभ्रम-वारिगुल्मौ ॥ १९ ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
कूपः कलम्बः कलशे तु कुम्भोगन्त्र्यङ्गके नाभिरथोर्मिशम्यौ ।भ्रमश्च मोहेऽथ च जित्य-मृत्यूस्याद्भागधेयोऽपि च राजदेये ॥ २७ ॥
उपजातिः
genderपुंस्त्रीm. f.
कण्ठसञ्ज्ञाः स्तनसञ्ज्ञाः बाहुसञ्ज्ञाश्च पुंसि भवन्ति । अयं कण्ठः । गल इत्यादिः । स्तनसञ्ज्ञाश्च । अयं स्तनः कुचः पयोधर इत्यादिः । बाहुसञ्ज्ञाश्च भुजस्तरणः धरणः चालन इत्यादिः । कण्ठसञ्ज्ञत्वाद्ग्रीवाशब्दस्यापि पुंसि प्रयोगः प्राप्नोतीत्याह । स्त्रियां भवेद्ग्रीवा । ग्रीवाशब्दस्य स्त्रीलिङ्गता भवति । इयं ग्रीवा शिरोधरा कन्धरा इत्येवमादयः । पृष्ठादयः शब्दा नपुंसके स्युः । तद्यथा । इदं पृष्ठं पार्श्वयोर्यष्टिः । इदं ललाटं भ्रुवोरुपरिस्थानम् । इदमंसः[श] स्तनयोरुपरिस्थानम् । इदमुदरं जठरः । इदं जत्रु स्कन्धसम्बन्धि । इत्येवमादयः ।ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः पुंस्योष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च ।घञ्चैरच्च ऋदोरप्च स्याद्बहुलमन्धकारश्च ॥ १६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderपुंmasc.
तरङ्गो वीचिभङ्गोर्मिकलिका महति त्विह ।कल्लोलोल्लोललहरिभेदाश्चाब्धिकफे पुनः ॥ ३५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्तिः कुटिस्त्रुटिर्भल्लदंशगण्डूषलालसाः ।रत्न्यरत्नी अणिः श्रेणिरूर्मिशम्यौ मषी मसी ॥ ११३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
भङ्गस्तरङ्गो रङ्गश्चाप्यूर्मिं नक्लीब इष्यते ।स्वल्पे घने तु कल्लोलश्चोल्लोलश्च विलोलकः ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
जलपर्यायनिधिर्वाधिर्जलपर्यायभवं कजम् ।ऊर्मिस्तरङ्गो लहरी वीचिर्भङ्गिर्जलोद्गतिः ॥ २८२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंस्त्रीm. f.
उर्मिस्तरङ्गः कल्लोलो भङ्ग उत्कलिकावलिः ।उल्लोलो लहरी वीचिरावर्तः पयसां भ्रमः ॥ ११८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊर्मि उत्कलिका भङ्गो वीचिश्च तरङ्गः पुनः ।उल्लोलो लहरी चैव कल्लोलो महति त्विह ॥ १८७४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 र (wrong syllable)
genderपुंस्त्रीm. f.
आप्य-मम्मयमित्येतत् द्वयं जलमये त्रिषु ।अथ भङ्गस्तरङ्गः स्यादूर्मिर्वीचिरिति स्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
तरङ्गो भङ्ग ऊर्मिर्वा स्त्री वीचिर्लहरी समे ।गुरुषूल्लोलकल्लोलौ तनुषूत्कलिकोर्मिषु ॥ ३१९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
गतिमेदे स्त्रियामूर्मिः क्लीबे त्वर्द्धपुलायितम् ।आस्कन्दितधौरितरेचितकप्लुतवल्गितभेदभृतो गतयः ।धारास्तुरगस्य तुरस्तु गतिः पुरुषस्थितेरुन्नमिताग्रा ॥ ७४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
भंगस्तरंगो वीचिः स्त्री तस्मिंस्त्वेव महत्यषण् ।ऊर्मिः कल्लोल उल्लोलो लहर्युत्कलिकेति च ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भवेदूका तु जन्तौ स्त्री स्वेदजेऽस्थिविवर्जिते ।इति कश्चिदथोर्मिः स्त्रीपुंसयोर्जलवीचिषु ॥ ११३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsजलवीचि
महातरङ्ग इत्यन्ये क्षुत्पिपासादिकेष्वपि ।अजयस्तु पठत्येनामुत्पीडायामपि स्म सः ॥ ११४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
ऊर्भिर्द्वयोस्तरङ्गे स्याद्भङ्गे वेगप्रकाशयोः ।वस्त्रसङ्को च रेखायां पीडावेदनयोरपि ॥
अनुष्टुप्
doubtful
उमा दुर्गाऽतसी चाऽथ पीडायां वीचिवेगयोः ।वस्त्रसूक्ष्मे च रेखायां चोर्म्मः स्त्रीपुंसयोर्मतः ॥ २९३ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
ऊर्मि as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश उत्कलिकाउत्कलिकाप्युत्कण्ठोर्म्यो… । गण्डोलिका किन्दरायां… ॥ Dharaṇikośa 1.1.16
- कोषकल्पतरु नरङ्गकामे त्वनङ्गः खहृदोस्तु षण्ढे शालौ पतंगः शलभे खगेऽर्के । स्यात्पारदेऽन्त्येऽथ वरण्डकेऽपि नरङ्ग ऊर्मौ चरमे शफे स्यात् ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.3.19
- कोषकल्पतरु घृणिव्यूतौ स्त्री च निषङ्गके त्रिषु भवेत्तूणोऽथ नील्यां स्त्रियां वाणी तु श्रुतिभारतीद्वयगता फाणिस्तु खर्वे गुडे । ऊर्म्यर्चिः किरणेषु पुंसि च घृणिः स्थाणुः पुमाञ्शंकरे न स्त्री स ध्रुवकीलयोरथ नृपे वंशे च वेणुः पुमान् ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 6.15.16
- कोषकल्पतरु झालाभुक्तौ प्रभूणामथ कन्यकायां झाला तथोर्मौ च झुलुक्विकायाम् ( ? ) । अव्यक्तशब्दे मधुरे क[68a]लः स्या- ज्जीर्णे मनोज्ञे च विशेष्यलिङ्गः ॥ ८३ ॥ Koṣakalpataru 6.28.83
- नानार्थार्णवसंक्षेप वलिऊर्मौ च गृहदारौ च वधूः स्त्रीमात्रभार्ययोः । नवोढयोषास्नुषयोः भार्यायां पूर्वजस्य च ॥ ९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.95
- नानार्थार्णवसंक्षेप वीचिविस्मये वीक्षणाभिख्यक्रियायां चाप्यथ स्त्रियाम् । वीचिः पङ्क्त्यूर्मिलेशेषु स्यात् पुंस्यपि च कश्चन ॥ १२७० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1270
- शब्दरत्नावली झलाकदम्बभूरुहे क्लीबं जाली पटलिकौषधौ । झला स्त्रियां दुहितरि स्यादूर्म्य्यातयोरपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.15
- शब्दरत्नाकर वीचिवीचिः पङ्क्त्यूर्मिधारासु वीथिः पङ्क्तिः पदव्यपि । विधाः प्रकारहस्त्यन्नविधानर्द्धिभृतिक्रियाः ॥ १९९५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1995
- त्रिकाण्डशेष झलाझलाऽऽतपोर्मिर्दुहिता तलं मूलचपेटयोः । तालो गीतक्रियामाने हरिताले द्रुमान्तरे ॥ ३९४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.394
- वैजयन्ती वलिलीला क्रिया विलासश्च वपा गोण्डो विलं तथा । वलिर्मध्यगरेखोर्मिजीर्णत्वग्गृहदारु च ॥ ३३ ॥ Vaijayantī 6.2.33
- वैजयन्ती वीचिवीरुधौ गुल्मगुल्मिन्यौ वीथी पंक्त्यध्वनोरपि । वीचिः पंक्त्यूर्मिलेशेषु व्युष्टी फलसमृद्धते ॥ ३५ ॥ Vaijayantī 6.2.35
- वैजयन्ती वालुकाविपणिस्तु निषद्यापि वालुकोर्मिश्च वालुका । वडबा स्त्रीविशेषेऽपि वाशिता करिणीस्त्रियोः ॥ २२ ॥ Vaijayantī 7.2.22