जङ्घा
jaṅghāस्त्री · fem.In 17 kośas: 18 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
कपोली त्वग्रिमो जङ्घा प्रसृता नलकिन्यपि ॥ ६१४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
genderस्त्रीfem.
जानुः स्यादष्ठीवान् प्रसृता जङ्घा च घुण्टको गुल्फः ।ऊरुः सक्थि पिचण्डं जठरोदरतुन्दकुक्षिगर्भाः स्युः ॥ ५१५ ॥
गीतिः
genderस्त्रीfem.
कपोली तदधो भागो जङ्घा प्रत्यग्रयोः पुरः ।जङ्घापिण्डी पिचण्डी च जाघनी कुल्फगुल्फकौ ॥ २१६ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
भङ्गा जङ्घा च सरघा वचा चिञ्चा यदृच्छया ।कच्छा पिच्छा भुजा पिञ्जा स्यात्तुल्या प्रजया स्वजा ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
पिचण्डिका पिण्डिका स्यादिन्द्रवस्तिस्तदन्तरम् ।प्रतिजङ्घा त्वग्रजङ्घा जङ्घा तु प्रसृता भवेत् ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
शाखा शिखोखा परिखा च रिङ्खाप्रेङ्खा च लेखा *** किखिश्च ।स्थगी च भ[224b]ङ्गी कथिता सुरङ्गाभङ्गाथ जङ्घा च मघा तु भूम्नि ॥ ४२ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderस्त्रीfem.
प्राणो नाम वायुः सोऽस्यास्तीति प्राणी तस्याङ्गं प्राण्यङ्ग इकारः अन्ते यस्य तदिदन्तम् । तत्सर्वं स्त्रीलिङ्गं भवति । तद्यथा । इयं कटिः श्रोणिः अङ्गुलिः पङ्क्तिरित्यादि वस्तिकुक्षिपाणीनामपीदन्तत्वाच्च स्त्रीत्वे प्राप्ते बाधः क्रियते । एतान्विमुच्य वर्जयित्वेत्यर्थः । पुंसीत्यधिकारात्तेषां पुंस्त्वमेव भवति । अयं वस्तिः नाभेरधः । अयं कुक्षिरुदरस्थानम् । अयं पाणिर्हस्त इति । जङ्घादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । इयं जङ्घा जानुनोरधस्तात् । पादस्योपरिस्था च । इयं शिरा देहधारिणी । इयं स्नुषा पुत्रवधूः ।इयं नासिका गन्धहारिणी । इयं चूडा शिखा । इयं वसा शोणितविकारः स्नेहश्च ।स्रक्स्रुक्स्फिक्त्वग्वाग्योषितो हि विद्यात्स्त्रियां द्युनावौ च ।दीधितिमेकां[का] मुक्त्वा रश्म्यभिधानं तु पुंस्येव ॥ १८ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
प्रसृता चाग्रिमो जङ्घा कपोली नलकिन्यपि ।पादग्रन्थौ तु गुल्फः स्याद्घुटो घुटिकघुण्टकौ ॥ २७२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
शाखोखा भिस्सटा जङ्घा भङ्गा चञ्चा खजा प्रजा ।पिच्छा कच्छा सुरङ्गा च गुञ्जा पिञ्जा कटा (जटा?) गुडा ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
जङ्घा च गुल्फोपरिभागे स्यादिति समीरिता ।जङ्घोरुसन्धिभागे स्यादूरुपर्व च जानु च ॥ १४१ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
नीविकावसनं ग्रन्थिर्जङ्घा जानुः प्रसारिणी ।घुटिका चरणग्रन्थिः गुल्फः प्रार्ष्णिः प्रपार्श्विका ॥ ९५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
जङ्घा च प्रसृता नाम नलकिनी निगद्यते ।अग्रजङ्घा प्रतिजङ्घा जङ्घाग्रभाग उच्यते ॥ ९९१ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
टङ्का टङ्कञ्च प्रसृता स्याज्जङ्घा टङ्किकापि च ।द्वेऽष्ठीवान् अस्त्रियामेव क्लीबे जानूरुपर्वणि ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
शार्ङ्गाष्ठा कृष्णला दक्षा जङ्घा तिक्ता च रक्तिका ।मधुस्रवा तु सा शुक्ला दहनाह्वस्तु चित्रकः ॥ ५८३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
अग्रे स्यात् प्रपदं गुल्फौ तद्ग्रन्थी घुटिके तयोः ।अधः पार्ष्णिः पुमान् जङ्घा प्रसृता जानु न द्वयोः ॥ १०६२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
पादांगुष्ठांगुलीमध्ये क्षिप्रं क्षेपणमस्त्रियाम् ।प्रसृता जाघनी जंघा पिण्डिका स्यात् पिचिण्डिका ॥ ५८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.doubtful
वृद्धिः सुखेऽपि जंघापि वारुः शुक्तिस्तु दृग्रुजि ।अश्वावर्ते च शाला तु गृहांगस्कन्धशाखयोः ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsवारु
doubtful
जङ्घा as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश प्रसृतप्रस्मृतोऽर्धाञ्जलौ ज्ञेयः प्रसृतोऽपि च वेगिते । प्रसृता तु मता जङ्घा विनीतः प्रसृतो मतः ॥ Dharaṇikośa 15.3.19
- कोषकल्पतरु टङ्गविष्कम्भकादौ वपुषः स्थिरत्वे रोगस्तु कुष्ठौषध आमये च । वेगो महाकालफले प्रवाहे प्लवे च पूगः क्रमुके च वृन्दे । चङ्गस्तु दक्षे रुचिरेऽन्यलिङ्गो- ऽथेङ्गोऽद्भुतज्ञानस[263a]मिङ्गितेषु । स्याज्जङ्गमे चाथ कृपाणभेद- जङ्घाखनित्रेष्वपि टङ्गमस्त्री ॥ ९३ ॥ Koṣakalpataru 6.3.93
- कोषकल्पतरु ?जङ्घायां तु स्त्री स्यात्परवन्नम्रे प्रसन्ने च । स्याद्वेगितेऽथ भद्रे सत्ये चान्त्ये प्रियोक्तौ तु ॥ ९६ ॥ Koṣakalpataru 6.16.96
- नानार्थार्णवसंक्षेप वारुजङ्घायां तु स्त्रियां शुष्कफले तु नरि मन्यते । षड्वर्गशबरस्वामी वास्तुस्तु नरशण्डयोः ॥ १२४५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1245
- नानार्थार्णवसंक्षेप स्थूरापश्चाद्भागे च जङ्घायां गोधूमादितुषेषु च । स्थूराथ सूक्ष्ममत्यल्पे त्रिरध्यात्मे तु तन्नपि ॥ १५३४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1534
- नानार्थार्णवसंक्षेप जाघनीकालेयके तु क्लीबं स्याज्जापकं भेद्यवत् पुनः । जपकारिण्यथ स्त्री स्याज्जङ्घायां जाघनी त्रि तु ॥ ७८७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.787
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रसृताप्रद्युम्नो मन्मथे पुंसि प्रकृष्टद्युम्नके त्रिषु । प्रसृता तु स्त्रियां जङ्घासंज्ञाङ्गे पुन्नपोः पुनः ॥ ११०६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1106
- शब्दरत्नावली टङ्कटङ्को दपे खनित्रे च खड्गे पाषाणदारणे । स्यादस्त्री टङ्कसो स्त्री तु जङ्घायां कोषके पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.9
- शब्दरत्नावली टङ्गगाङ्गः पुंसि गुहे भीष्मे स्याद्गङ्गासम्भवे त्रिषु । चङ्गो दक्षे शोभने च सारङ्गे हलयाजके ॥ टङ्गोऽस्त्री तु खनित्रे स्याद् जङ्घा खङ्गभिदोरपि । त्यागो दाने वर्जने च विवेकिपुरुषेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.6
- शब्दरत्नावली प्रसृतपलितं शैलजे तापे केशपाके च कर्दमे । प्रसृतोऽर्द्धाञ्जलौ स्त्री तु जङ्घायां वेगिते त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.114
- तन्त्राभिधान एभयं ज्ञानं कृषा(शा) धीरा जङ्घा सर्वसमुद्भवः । वह्निर्विष्णुर्भगवती कुण्डली मोहिनी रसः ॥ ३६ ॥ Tantrābhidhāna 2.12.36
- त्रिकाण्डशेष प्रस्तुतनिमित्तं हेतुचिह्नाङ्गशकुनोद्देश्यपर्वसु । प्रस्तुतः कुब्जिते पाणौ जङ्घायां स्त्री गते त्रिषु ॥ १६३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.163