विकार
vikāraपुं · masc.In 12 kośas: 14 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
जातौ जातमपि स्पर्धा सङ्घर्षोऽप्यथ विक्रिया ॥ १३६ ॥विकारो विकृतिश्चापि विलम्भस्तु समर्पणम् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अथ रोगे गदो व्याधिरुपतापः क्षयोऽपि च ।क्रमः क्रामो विकारः स्यान्मृत्युपर्यायसेवकः ॥ ३०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बन्धनं प्रसितिश्चारः स्पृष्टिः स्पशोपतप्तता ।विकारो विप्रकारः स्यादाकारस्त्विङ्ग इङ्गितम् ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
परिणामो विकारः स्याद्विकृतिर्विक्रिया समे ।अपहारस्त्वपचर्या समाहारः समुच्चयः ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अक्षं च नियतं चाथ भूतानि तनवः पुनः ।घोरा विकारा भूतानि विशेषा विग्रहा अपि ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाप्माबाधो विकारश्च यक्ष्मा यक्ष्मश्च जन्म(क्ष्म?)वत् ।व्याधिर्ना दुःखमाकल्पं मान्द्यं खिद्रोऽप्यपाटवम् ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्पाशश्चाथ विवर्तः स्यादपवर्तनमित्यपि ।परिणामो विकारो द्वे समे विकृति-विक्रिये ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderपुंmasc.
नाशोऽभावस्तथा संनिवेशः संस्थानमीक्ष्यते ।विस्रम्भोऽप्यथ विश्वासो विकारः परिणामतः ॥ ३९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
परिणामो विकारश्च विकृतिर्विक्रिया पुनः ॥ २७६६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
जलतरणेऽपि, परिणामे विकृति-विक्रिये ।विकारः, घूर्णने घूर्णिर्भ्रान्तिर्भ्रमि-भ्रमावपि ॥ ८८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
परिणामो विकारः स्याच्छन्दोऽभिप्राय आशयः ।उपभोगस्तु निर्वेशः संनिधिः संनिकर्षणम् ॥ १७१७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैकृन्तः स्याद्रसवरो रसज्ञो व्योमधारणः ।रसकस्त्वयसस्मारो विकारो लोहजः कुशी ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विकारो विप्रकारः स्यादाकारस्त्विंग इंगितम् ।उपक्रियोपकारः स्यादपकारोऽन्यतः कृतिः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गर्भग्रह-प्रसूत्योः प्राद्वेर्विकार-विजन्मनोः ।वन्दनेऽवादथोत्पत्ति-प्रसूत्योरभितो जनिः ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
meaningsविजायते
रोगे चाप्यन्यथाभावे विवधस्तृदितः पथि ।पर्याहारे च भारे च विश्वप्सा त्वन्तरेऽनिले ॥ २०४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
विकार as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश अधिअधीश्वरे चाधिकारे तथाधीनविकारयोः ॥ Dharaṇikośa 34.10.1
- कोषकल्पतरु प्रस्तृणोतिआच्छादने चिलति च निवासयति कोतति । प्रपञ्चे वेः स्तृणोति स्यात्प्राद्विकारे परेः स्तुतौ ॥ ३९ ॥ Koṣakalpataru 3.5.39
- कोषकल्पतरु अपनिःक्षेपे नियमे निवेशभ(भृ?)शयोर्दानेऽन्तिके दर्शने- न्तर्भावोपरमाश्रयाम्बुषु तयोधा(?)भावविन्यासके । हर्षे चौर्यनिकृष्टवर्जनविपर्यासप्रमोदेष्वप स्याद्विश्लेषविकारयोरुप पुनर्हीनेऽधिके चान्तिके ॥ ४ ॥ Koṣakalpataru 5.1.4
- कोषकल्पतरु विकृतिभवेत्स्रवन्त्यौषधिसिन्धुभेदे वाते त्वमात्ये वहतिर्वृषे ना स्त्री दुर्गतिः स्यान्निरये च निःस्वे । डिम्बे गदे स्याद्विकृतिर्विकारे शठे तु शाठ्ये निकृतिर्निकारे ॥ ३६ ॥ Koṣakalpataru 6.16.36
- नानार्थार्णवसंक्षेप द्वैपविकारेऽप्यासमुद्रान्तद्वीपसम्बन्धिवस्तुनि । अन्यत्र मानुषात् तत्स्थाच्चाथ कश्चित् स्वतन्त्रधीः ॥ १३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.4.13
- वैजयन्ती पौरुषेयपौरुषेयं वधे पुंसो बृन्दे कार्यविकारयोः । ब्रह्मबन्धुरधिक्षेप्ये निर्देश्ये ब्राह्मणाधमे ॥ १० ॥ Vaijayantī 8.4.10