गण्ड
gaṇḍaपुं · masc.In 19 kośas: 35 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 4 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
मूर्धपिण्डौ स्मृतौ कुम्भौ कुम्भयोरन्तरं विदुः ।करटः स्यात्कटो गण्डो वमथुः करसीकरः ॥ २१६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दोः प्रवेष्टो भुजो बाहुर्भुजा च स्मर्यते बुधैः ।गण्डो गल्लः कपोलश्च हनुस्तुल्यार्थवाचकाः ॥ ५२२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पिटकः स्फोटको गण्डः श्वित्रं कुष्ठं च पाण्डुरम् ।श्लीपदं पादवल्मीकः पृष्ठग्रन्थिर्गडुः स्मृतः ॥ ६०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कर्णमूलं चूडिका स्यादीषीका त्वक्षिकूटकम् ।अपाङ्गदेशो निर्याणं गण्डस्तु करठः कठः ॥ १६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गण्डो वृद्धिर्ध्रुवश्चापि व्याघातश्चापि हर्षणः ।वज्रं सिद्धिर्व्यतीपातो वरीयान्परिघः शिवः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कूष्माण्डगण्डलगुडकरण्डानां ततः पुनः ।वरुडस्य पिचण्डस्य भ्रूणस्य च गुणस्य च ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सृक्वणः स्यात्परो गल्लः कपोलो गल्लतः परः ।कपोलतः परौ गण्डौ हनुह[88a]न्वौ द्वयोस्ततः ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
खुडं वातबलासाढ्यरोगौ स्तो वातशोणितम् ।विस्फोटकः स्फोटकः स्याद्गण्डोऽपि पिटकस्त्रिषु ॥ ५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इन्द्रियार्थ-रथ-वायु-रदानांकण्ठ-देश-रस-गण्ड-नदानाम् ।ओष्ठ-कोष्ठमिति-धान्य-कचानांपाणि-पाणिज-कुठार-कुचानाम् ॥ ५ ॥
स्वागता
genderपुंmasc.
अवटो विटोऽपि * पटोललाटभूषार्थलोध्रान्यः ।कोष्ठो हठः प्रकोष्ठो-ऽङ्गुष्ठो गण्डः प्रगण्डश्च ॥ १४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderपुंmasc.
कटस्तु करटो गण्डो गात्रं पूर्वोऽङ्घ्रिरस्य तु ।मू रोधः प्रतीकाशः क्षयश्च पलपादकः । ॥ १७१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 मू (syllables merged)
genderपुंmasc.
विपादिका पदस्फोटो पिटकः स्फोटको गडुः ।पृष्ठग्रन्थिर्मतो गण्डो रूढं व्रणपदं किणः ॥ १२९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
असिकाधस्तथा प्रोक्तं कपोलः सृक्कणः समौ ।गण्ङो गल्लो हनुश्चाथ श्मश्रु कूर्चमपीक्षितम् ॥ २४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कलिञ्जगण्डौ लगुडः पिचण्डोवरण्डकूष्माण्डकरण्डरुण्डाः ।नाडीव्रणाङ्गुष्ठह[2]ठा गुणश्चघटो नरे भ्रूणशिखण्डचण्डाः ॥ १८ ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
गण्डाः कटः मदो दानं कलभः करिशावकः ।पोत्री कोलो घृणीर्द्दंष्ट्री वराहो भूमिदारकः ॥ १२८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पक्ष्म स्यान्नेत्ररोमाणि भ्रूरूर्द्ध्वं रोमपद्धतिः ।गल्लो गण्डः कपोलश्च चिबुकं त्वधरादधः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
ईषिका पुनरीषीका चेति नामानि सन्ति वै ।अपाङ्गदेशो निर्याणं स्यात् गण्डस्तु कटस्तथा ॥ २२१७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋक्षोऽच्छभल्लभाल्लुको भीलुको भील्लुकोऽपि च ।खड्गः खड्गी गणोत्साहो गण्डो गण्डक इत्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ल्लु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
गण्डः कटश्च कटकः करटो हस्तिगण्डके ।मदो दानं हस्तिमदे कर्णास्फाले सनः सनी ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चाटुकारे चक्र-गण्डावपि, स्परिशः स्पर्शवत् ।शिशिरे शीतलः शीतः सुसीमश्च सुषीमवत् ॥ १० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 शः (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अधोभागे (अन्तराले?) मदो दानं गण्डस्तु करटः कटः ।दन्तो रदो विषाणं च वमथुर्हस्तशीकरः ॥ ७०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सृक्वणी त्वोष्ठयोः प्रान्तौ चिबुकं त्वधरादधः ।गण्डः कपोलस्तद्भागे गल्लः स्त्री तत्परा हनुः ॥ १०८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
करटोऽस्य कटो गण्डो गात्रं पूर्वोंऽघ्रिरस्य तु ।मूलेधोऽध (ः प्रदेशास्तु) क्षयश्च पलिपादकः ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: मूलेधोऽध (ः प्रदे
genderपुंmasc.
रसज्ञा रसना जिह्वा राजिः सूनाऽप्यधः स्थिता ।गण्डो गल्लः कपोलश्च तत्परा तु हनुर्न षण् ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्फोटकः कीलको गण्डो विस्फोटः पिटका त्रयी ।खसः पुमान् स्त्रियः कच्छूपामपामाविचर्चिकाः ॥ १२३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ज्योतिःशास्त्रेषु ये योगाः सप्तविंशतिरीरिताः ।विष्कम्भः प्रीतिरित्याद्यास्तेषामन्यतमेऽप्यसौ ॥ ३२८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsयोग
doubtful
चतुष्टये कपर्दानां द्वे तु खड्गाह्वये मृगे ।अजयस्य त्विदं ग्रन्थे दृश्यते साध्वसाधु वा ॥ ३२९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
वीथ्यङ्गे पिटके चिहणे ग्रहे वीरे कपोलके ।गडुः कुब्जे गले पृष्ठे गुडे शल्ये पुमानयम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 चिह (syllable split)
doubtful
गण्डो गर्वेऽप्यथार्कादिसत्त्वादानाग्रहा ग्रहाः ।गुणस्त्वावृत्तिशब्दादिज्येंद्रियामुख्यतन्तुषु ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
meaningsगर्व
गण्ड as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु चातुरचतुरश्चातुरो नेत्रगोचरे चाटुकारिणि । चक्रगण्डौ तद्वदुभौ नियन्तरि च सम्मतौ ॥ ३५ ॥ Koṣakalpataru 6.27.35
- शब्दरत्नावली खर्परखपुरोऽलसके भद्रमुस्तके क्रमुकेऽपि च । खर्परस्तु शठे चौरे भिक्षादिभाण्डगण्डयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.69
- तन्त्राभिधान ऌऌः स्थाणुदक्षगुल्फस्थो गण्डाख्यः श्रीधरोऽपि च । ॡ-कारोऽपि हृषीकेशो हरोऽसौ वामगण्डकः ॥ ६ ॥ Tantrābhidhāna 1.6
- तन्त्राभिधान बफ-कारश्च महेशानि! शिखी चैव जनार्दनः । ब-कारो भूधरश्चैव दश गण्डो वरानने! ॥ २३ ॥ Tantrābhidhāna 1.23