अधम

adhamaवि · adj.

In 17 kośas: 16 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 25 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य सामान्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 6.97 · p. 54

गुणोपसर्जनोपाग्र्याण्यप्रधानेऽधमं पुनः ॥ १४४१ ॥निकृष्टमणकं गर्ह्यमवद्यं काण्डकुत्सिते ।अपकृष्टं प्रतिकृष्टं याप्यं रेफोऽवमं ब्रुवम् ॥ १४४२ ॥खेटं पापमपशदं कुपूयं चेलमर्व च ।

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ति (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 प (wrong syllable)

genderविadj.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह विशेष्यनिघ्नवर्गः Amarakośa 3.1.54

निकृष्टप्रतिकृष्टार्वरेफयाप्यावमाधमाः ।कुपूयकुत्सितावद्यखेटगर्ह्याणकाः समाः ॥ ५४ ॥

अनुष्टुप्

निकृष्टवि प्रतिकृष्टवि अर्वन्वि रेफवि याप्यवि अवमवि अधमवि कुपूयवि कुत्सितवि अवद्यवि खेटवि गर्ह्यवि अणकवि

genderविadj.

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.337 · p. 40

अर्वाणमणकमपसदमवममवद्यं निकृष्टमपकृष्टम् ।अधमं चेलं काण्डं खेटं पापं च रेफसं प्राहुः ॥ ३३७ ॥

गीतिः

अर्वन्वि अणकवि अपसदवि अवमवि अवद्यवि निकृष्टवि अपकृष्टवि अधमवि चेलवि काण्डवि खेटवि पापवि रेफसवि

genderविadj.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव विशेष्यनिघ्नकाण्डः Kalpadrukośa 1.9.103 · p. 225

निकृष्टे प्रतिकृष्टार्वरेफयाप्यावमाधमाः ।रोपरेपारमा रेवो निकृष्टः संडमस्त्रियाम् ॥ १०३ ॥

अनुष्टुप्

प्रतिकृष्टवि अर्ववि रेफवि याप्यवि अवमवि अधमवि रोपवि रेपवि अरमवि रेववि निकृष्टवि सण्डपुंक्ली

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ आतङ्कवर्गः Koṣakalpataru 3.3.70 · p. 19

द्वयहीनं त्वप्रधानमुपसर्जनमित्यपि ।निकृष्ट-प्रतिकृष्टापकृष्ट-याप्यावमाधमाः ॥रेप-रेफ-कुपूयार्व-कपूयावद्य-गर्हिताः ।गर्ह्य-कुत्सित-खेटापसद-चेल-ब्रुवाणकाः ॥ ७० ॥

अनुष्टुप्

genderविadj.

नाममाला Nāmamālā (Dhanañjaya) · धनञ्जय Nāmamālā (Dhanañjaya) 152 · p. 73

कलङ्कावद्यमलिनं किञ्जल्कं लक्ष्म लाञ्छनम् ।निबोधमधमं पङ्कं मलीमसमपि त्यजेत् ॥ १५२ ॥

अनुष्टुप्

कलङ्कपुं अवद्यक्ली मलिनवि किञ्जल्कपुंक्ली लक्ष्मन्क्ली लाञ्छनक्ली अधमवि पङ्कपुंक्ली मलीमसवि

genderविadj.

नाममाला Nāmamālā (Dhanañjaya) · धनञ्जय Nāmamālā (Dhanañjaya) 168 · p. 81

शौण्डीरो गर्वितः स्तब्धो मानी चाहंयुरुद्धतः ।उद्ग्रीव उद्धरो दृप्तः नीचश्च पिशुनोऽधमः ॥ १६८ ॥

अनुष्टुप्

शौण्डीरवि गर्वितवि स्तब्धवि मानिन्वि अहंयुवि उद्धतवि उद्ग्रीववि उद्धरवि दृप्तवि नीचवि पिशुनवि अधमवि

genderविadj.

पर्यायशब्दरत्न Paryāyaśabdaratna · धनञ्जयभट्ट मध्यमलोकसर्गः Paryāyaśabdaratna 2.682 · p. 115

अवद्यः कुत्सितो नीचोऽप्यधमः पण्ड इत्यपि ।निरर्थके तु किंपाकः किञ्जोलञ्जः कुटिप्रियः ॥ ६८२ ॥

अनुष्टुप्

अवद्यवि कुत्सितवि नीचवि अधमवि पण्डवि किंपाकवि किञ्जोलञ्जवि कुटिप्रियवि

genderविadj.

शारदीयाख्यनाममाला Śāradīyākhyanāmamālā · हर्षकीर्ति संकीर्णवर्गः Śāradīyākhyanāmamālā 3.5.74 · p. 41

कर्णेजपश्च पिशुनो द्विजिह्वो दुर्जनः खलः ।पापो धूर्तः शठः क्रूरः क्षुद्रो नीचोऽधमोऽनृजुः ॥ ७४ ॥

अनुष्टुप्

कर्णेजपवि पिशुनवि द्विजिह्ववि दुर्जनवि खलवि पापवि धूर्तवि शठवि क्रूरवि क्षुद्रवि नीचवि अधमवि अनृजुवि

genderविadj.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि सामान्यविभागः Suśīlanāmamālā 7.2620 · p. 422

अधममणकं गर्ह्यं निकृष्टं काण्डकुत्सिते ।अवद्यमपकृष्टञ्च प्रतिकृष्टं ब्रुवं पुनः ॥ २६२० ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable)

अधमवि अणकवि गर्ह्यवि निकृष्टवि काण्डवि कुत्सितवि अवद्यवि अपकृष्टवि प्रतिकृष्टवि ब्रुववि

genderविadj.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश विशेषणवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 5.5 · p. 163

अधमस्तु निकृष्टोऽर्वा कुपूयः कुत्सितोऽवमः ।खेटगर्ह्यावद्ययाप्या अणकः रेकरेपसौ ॥

अनुष्टुप्

अधमवि निकृष्टवि अर्वन्वि कुपूयवि कुत्सितवि अवमवि खेटवि गर्ह्यवि अवद्यवि याप्यवि अणकवि रेकवि रेपस्वि

genderविadj.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश विशेषणवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 5.101 · p. 170

पापक्रवेऽप्यपसदोऽधमो धर्महीनके ।

अपसदपुं अधमपुं

genderपुंmasc.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वाचनाचार्यश्रीसाधुसुन्दरगणि षष्ठः काण्डः Śabdaratnākara 6.43 · p. 253

निकृष्टे त्वपकृष्टं स्यादधमं चाऽवमं समे ।याप्यं याव्यं रेप-रेफौ रेपो रेफश्च सान्तिमे ॥ ४३ ॥

अनुष्टुप्

अपकृष्टवि अधमवि अवमवि याप्यवि याव्यवि रेपवि रेफवि रेपस्वि रेफस्वि

genderविadj.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण विशेष्यनिघ्नाध्यायः Śabdaratnākara 3.6.1583 · p. 191

प्रतिकृष्टनिकृष्टार्वरेफगर्ह्याधमावमाः ।कुपूयः कत्सितः खेटो याप्योऽवद्योज्वरोऽणकाः ॥ १५८३ ॥

अनुष्टुप्

प्रतिकृष्टवि निकृष्टवि अर्ववि रेफवि गर्ह्यवि अधमवि अवमवि कुपूयवि कुत्सितवि खेटवि याप्यवि अवद्यवि अवरवि अणकवि

genderविadj.

त्रिकाण्डशेष Trikāṇḍaśeṣa · पुरुषोत्तमदेव विशेष्यनिघ्नवर्गः Trikāṇḍaśeṣa 3.1.21 · p. 84

कोमलं पेलवं पापे त्वधमापसदौ धवः ।रोमाञ्चितो हृष्टरोमा अजानेयस्तु निर्भयः ॥ २१ ॥

अनुष्टुप्

कोमलवि पेलववि अधमवि अपसदवि धववि रोमाञ्चितवि हृष्टरोमन्वि अजानेयवि निर्भयवि

genderविadj.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 5.4.75 · p. 207

गर्ह्येऽपकृष्टचेलार्वरेफयाप्याधमावमाः ।प्रतिकृष्टावद्यखेटनिकृष्टाणककुत्सिताः ॥ ७५ ॥

अनुष्टुप्

अपकृष्टवि चेलवि अर्ववि रेफवि याप्यवि अधमवि अवमवि प्रतिकृष्टवि अवद्यवि खेटवि निकृष्टवि अणकवि कुत्सितवि

genderविadj.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह नानार्थवर्गः Amarakośa 3.3.276

वामौ वल्गुप्रतीपौ द्वावधमौ न्यूनकुत्सितौ ।

अनुष्टुप्

meaningsन्यून कुत्सित

धरणिकोश Dharaṇikośa · धरणिदास मपादः Dharaṇikośa 24.1.5 · p. 141

प्रथमौ तु प्रधानादी अधमो हीनगर्ह्ययोः ।कुसुमे स्त्रीरजःपुष्पे तलिमे तल्पकुट्टिमौ ॥

अनुष्टुप्

meaningsहीन गर्ह्य

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ मान्ताः Koṣakalpataru 6.25.80 · p. 283

छन्दोविशेषेऽपि च कर्णिकायांमध्याङ्गुलावप्यधमस्तु निन्द्ये ।न्यूने त्रयेथावसरे क्रमे चा-रम्भे तथा प्रक्रम ईरितोऽत्र ॥ ८० ॥

इन्द्रवज्रा

meaningsनिन्द्य न्यून

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् वाच्यलिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.4.2 · p. 41

अभ्यग्रोऽभिमुखे नव्ये समीपेऽप्यधमः पुनः ।न्यूनेऽपि गर्हितेऽधीरः पुनर्भीरौ च चञ्चले ॥ २ ॥

अनुष्टुप्

meaningsन्यून गर्हित

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश मान्ताः Śabdaratnāvalī 7.25.31 · p. 255

अधमो गर्ह्यन्यूने स्यादागमः शास्त्र आगतौः ॥

metre not recognised

meaningsगर्ह्य न्यून

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 7.4.1 · p. 254

अधमौ गर्हितन्यूनावभीकौ निर्भयाभिकौ ।प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्यक्षमखिलं गर्ह्यकृत्स्नयोः ॥ १ ॥

अनुष्टुप्

meaningsगर्हित न्यून

अधम as a meaning in nānārtha verses

नामलिङ्गानुशासनम् जघन्यजन्यः स्याज्जनवादेऽपि जघन्योऽन्त्येऽधमेऽपि च ॥ १५९ ॥ Amarakośa 3.3.159
नामलिङ्गानुशासनम् क्षुद्रक्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका ॥ १७७ ॥ त्रिषु क्रूरेऽधमेऽल्पेऽपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदे । अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे ॥ १७८ ॥ Amarakośa 3.3.178
नामलिङ्गानुशासनम् चेलऔर्वानलेऽपि पातालं चेलं वस्त्रेऽधमे त्रिषु । Amarakośa 3.3.381
धरणिकोश रेपरेपः स्यादधमे क्रूरे छुपः स्पर्शे क्षुपे तथा । कृपा दया कृपो व्यासो वपा विवरमेदसोः ॥ Dharaṇikośa 20.1.2
धरणिकोश अन्त्यचोद्ये चोदनाश्चर्ये चान्त्यावन्तभवाधमौ । सेव्यमुशीरे सेवार्हे कुड्यं भित्तौ विलेपने ॥ Dharaṇikośa 25.1.8
धरणिकोश क्षुद्रक्षुद्रः स्यादधमे क्रूरे क्षुद्रोऽपि कृपणस्तथा । क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका ॥ Dharaṇikośa 26.3.7
कोषकल्पतरु दुष्टकुष्ठं तु रोगेऽपि सुगन्धभेदे गोष्ठी ********* । संलापसंसत्सु चरमे तु गोस्थले- ऽथाधमेऽप्यसारे च दुष्टः स्यात् । प्रष्ठः पुरोगामिनि च प्रशस्ये चण्डालिकासंज्ञक औषधे स्त्री । ज्येष्ठोऽतिवृद्धे त्रिषु च प्रशस्ये मासे तु ना स्त्री तु भभिन्मुसल्योः ॥ ५७ ॥ Koṣakalpataru 6.11.57
कोषकल्पतरु मध्यसंख्या विचारे गदिता तथैक- त्वादौ रणे तु प्रथिता द्वयोना । लग्नेऽधमे च त्रिषु मध्यमन्त्ये न्याय्येऽवकाशेऽपि च लग्नकेऽस्त्री ॥ २३ ॥ Koṣakalpataru 6.26.23
कोषकल्पतरु अन्त्यचण्डौषधौ स्त्री सतते ध्रुवे च नित्यं पराभं प्रवदन्ति सन्तः । भृत्यस्तु दासे भृतिवाचकं स्त्री चान्त्योऽधमे चान्तभवे पराभः ॥ ४२ ॥ Koṣakalpataru 6.26.42
कोषकल्पतरु क्षुद्रक्षुद्रोऽधमः क्रूरदरिद्रवाची त्रयेऽल्पके स्त्री तु नटीबृहत्योः । पुराङ्गनायां मधुमक्षिकायां व्यङ्गासु हिंस्रास्वपि लोणिकासु ॥ ४७ ॥ Koṣakalpataru 6.27.47
कोषकल्पतरु खलनीचेऽधमे चाथ गलस्तु कण्ठे भवेत्तथा सर्जरसे नृलिङ्गः । चलोऽनिले कम्पगतोऽन्यवत्स्या- द्दलं तु पर्णे भवति स्त्रियां न ॥ ५० ॥ Koṣakalpataru 6.28.50
कोषकल्पतरु रेपस्ज्यायांस्तु वृद्धे च तथा प्रशस्ये घृते हविः स्याच्चरमे च होम्ये । रेपस्त्ववद्ये कृपणेऽधमे च क्रूरेऽन्यवत्स्यादथ पुंसि वेधाः ॥ ९८ ॥ Koṣakalpataru 6.31.98
कोषकल्पतरु पुष्कसीअहौ खले त्रिष्वथ पुष्कसी स्यान्- नील्यां च काल्यामधमेऽन्त्यजे ना । Koṣakalpataru 6.31.46
नानार्थार्णवसंक्षेप चेलपुल्कसादपरे क्ली तु चेलं वस्त्रेऽधमे त्रिषु । चैत्रः पुंसि वसन्तस्य प्रथमे मास्यथ स्त्रियाम् ॥ ४३५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.435
नानार्थार्णवसंक्षेप वर्वरीभार्यायां वर्वरी नद्यां केशविन्यसनान्तरे । भेद्यवत् त्वधमे वक्रकेशे च वरकस्तु ना ॥ १६२३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1623
परमानन्दीयनाममाला अन्त्यभूषायां रूपकोत्सङ्गनाटकाद्यंशमन्तुषु । अन्त्योऽधमेऽन्त्यजाते चाध्वा मार्गे समये स्मृतः ॥ ७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.7
परमानन्दीयनाममाला काण्डकर्णोऽर्कजे श्रुतौ काञ्ची रक्तिका मेखला पुरी । काण्डो नालेऽधमे बाणे स्तम्बे वर्गे जलेऽपि च ॥ ९९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.99
परमानन्दीयनाममाला निकृतनिष्क्रमो निर्गमेऽकुल्ये निकृतोऽन्यत्कृतेऽधमे । नायको रत्नभेदे स्पात्प्रधानस्वामिनोरपि ॥ २७२ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.18.272
शब्दरत्नावली मध्यमअथ भाग्यं क्लीबलिङ्गं स्याच्छुभाशुभकर्मणोः । मयो दैत्ये च करभे शिल्पिन्यश्वतरेऽपि च ॥ मध्यमस्त्री विलग्ने स्यान्न्याय्येऽन्तरेऽधमे त्रिषु । मत्स्याः पुंभूम्नि देशे तु मीने नारायणे पुमान् ॥ मन्युर्ना दैन्यशोकेष्टिक्रोधेष्वहङ्कृतौ क्वचित् ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.22
शब्दरत्नावली क्षुद्रऐन्द्रिर्जयन्ते काके ना स्त्री शचीशिवयोरपि । ओड्रः पुंभूम्नि देशे स्यात्तरुभेदे पुमानयम् ॥ करो रश्मौ च करके शुण्डप्रत्यायपाणिषु । कद्रुस्त्रिषु पिशङ्गे स्यान्नागमातरि तु स्त्रियाम् ॥ कारो हिमगिरौ यत्ने वलौ पत्यौ वधे पुमान् । कारा स्त्रियां बन्धगृहे बन्धे दूत्यां प्रसेवके ॥ कारिः क्रियायां स्त्रीलिङ्गो वाच्यलिङ्गस्तु शिल्पिनी । क्रूरं स्यात्कठिने घोरे नृशंसेऽपि च वाच्यवत् ॥ कारुस्त्वष्टरि पुंसि स्यात्त्रिषु कर्तरि शिल्पिनि । कीरः शुके देशभेदे क्लीबं स्यान्नीरदुग्धयोः ॥ कुरुर्ना भक्तनृपयोः पुंबहुत्वे च निवृति । क्षुद्रः क्रूरेऽधमेऽल्पे च कृपणेऽपि च वाच्यवत् ॥ क्षुद्रा व्यङ्गानटीधृष्टाबृहतीसरधासु च । चाङ्गेरी मक्षिकामात्रे हिंस्रा वादरतासु च ॥ क्षुरः स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोक्षुरे । खुरः शफे कोलदले तथा छेदनवस्तुनि ॥ क्रोष्ट्री कृष्णविदार्युक्ताशृगालीलाङ्गलीषु च । खरो धर्मे गर्दभे ना तीक्ष्यो त्रिष्वौषधे स्त्रियाम् ॥ खरुर्दर्पे हरे दन्ते हये ना धवले त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.7
शब्दरत्नावली चलचुल्ली चितायामुद्धाने चलं स्यादधमेंऽशुके । छलं स्यात्स्खलिते शाष्ये छल्ली सन्तानवल्कयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.13
शब्दरत्नावली न्यक्षदोषा भुजे रजन्याञ्च दोषो दूषणपापयोः । ध्याङ्क्षो भिक्षुकमत्स्याशिपक्षिणोः काककर्कयोः ॥ ध्याङ्क्षी कक्कोलिकायान्तु पिशाचीराक्षसीभिदोः । न्यक्षं साकल्यतृणयोर्महिषे नाऽधमे त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.9
शब्दरत्नावली रेफरेफाः क्रूरेऽधमे दुष्टे कृपणे च पुमानयम् । रोदश्च रोदसी चोभे द्यावाभूम्योर्दिविक्षितौ ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.30
शब्दरत्नाकर बर्बरफलकी चन्दनश्चर्मी बर्बरो भङ्गुरेऽधमे । बहुलोऽग्निः कृष्णपक्षो बहुलैलार्जुनी मही ॥ २१३८ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2138
वैजयन्ती खेटदर्भे कुशोऽस्त्री तोये क्ली कुटिर्वक्रे गृहे नषण् । कृष्टिर्विलेखे प्राज्ञे ना खेटो ग्रामे कफेऽधमे ॥ २४ ॥ Vaijayantī 6.5.24