मध्य
madhyaक्ली · neut.In 18 kośas: 40 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 38 as a meaning of another word.
द्रुतं विलम्बितं मध्यमोघस्तत्त्वं घनं क्रमात् ॥ २९२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मध्योऽवलग्नं विलग्नं मध्यमोऽथ कटः कटिः ।श्रोणिः कलत्रं कटीरं काञ्चीपदं ककुद्मती ॥ ६०७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
यथोत्तरं दशगुणं भवेदेको दशामुतः ।शतं सहस्रमयुतं लक्षप्रयुतकोटयः ॥ ८७३ ॥अर्बुदमब्जं खर्वं च निखर्वं च महाम्बुजम् ।शङ्कुर्वार्धिरन्त्यं मध्यं परार्धं चेति नामतः ॥ ८७४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 र्बु (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
षड्ज ऋषभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा ।धैवतो निषधः सप्त तन्त्रीकण्ठोद्भवाः स्वराः ॥ १४०१ ॥ते मन्द्रमध्यताराः स्युरुरःकण्ठशिरोद्भवाः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 ऋ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अभ्यन्तरमन्तरालं विचाले मध्यमन्तरे ॥ १४६० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मध्यमं चावलग्नं च मध्योऽस्त्री द्वौ परौ द्वयोः ॥ ७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
रेखात्रयाङ्किता ग्रीवा कम्बुग्रीवेति कथ्यते ।अवलग्नं विलग्नं च मध्यमं मध्यमुच्यते ॥ ५१७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कुन्दो मध्यः शुक्लपुष्पः करवीरे हयोद्धतः ।परिहासः शतप्रासः सितकुम्भोऽश्वमारकः ॥ २४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कल्वः कल्वी वर्ष्मन् वर्ष्मं नाभिर्नाभी च दृश्यते ।चुचूकं चुचुकं मध्यं मध्यमं च भुजो भुजा ॥ १७९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 व (wrong syllable)
genderक्लीneut.
आपञ्चाशदब्दं मध्यो वृद्धोऽशीत्यवधिस्ततः ।आसन्नास्तमयस्तत्र वर्षीयानुपधूपितः ॥ ९५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कक्षा क्लीबे बाहुमूलं तदधः पार्श्वमस्त्रियाम् ।विलग्नं मध्यमं मध्यमवलग्नं च न स्त्रियाम् ॥ १६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अब्जं खर्वं निखर्वं च महाब्जं शङ्खवारिधी ।अन्त्यं मध्यं परार्द्धं च परार्द्धद्विगुणं परम् ॥ ४९८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
व्युष्टं विभातं प्रत्यूषः स्त्रियां प्रत्युषमित्यपि ।गोसर्गश्चाथ मध्याह्नो दिनार्थान्मध्यमित्यपि ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
धैवतोऽपि ललाटोऽत्थो निषादः सर्वसंधिजः ।स्युर्मन्द्रमध्यताराख्या ग्रामाः स्थानस्थितिप्रदाः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आसन्नगमना भानोः सा भवेच्च प्रधूमिता ।रविणाधिष्ठिता दग्धा दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे ॥दिशोऽपत्ये[19a] तु दैशेयोऽन्यदाशान्या भवेत्ककुप् ।क्लीबाव्ययं त्वपदिशं विदिक्प्रदिगिमे समे ॥अन्तरालं विचालं च स्त्रियामभ्यन्तरान्तरे ।त्रिषु मध्ये चक्रवालं मण्डलं च त्रिलिङ्गकम् ॥ २० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
अन्त्यं मध्यं परार्द्धं स्यान्न संख्यास्ति ततः परम् ।असंख्यद्वीपबाह्यादि पुद्गलात्माद्यनन्तकम् ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तत्रैवेत्यब्रुवन् हर्षे गर्वे गन्धे च रेतसि ।मदी तु मत्तावस्थायां स्त्री मध्यं तु नपुंसकम् ॥ ९३१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऋषभो मध्यमः पञ्चमो निषादोऽथ धैवतः ।तद्भेदा मन्द्रमध्याख्यताराः स्थानादिभेदतः ॥ २९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अन्तरं चान्तरालं च मध्यं माध्यन्दिनं समम् ।सधर्मा सदृशश्चैव समानः संनिभः सदृक् ॥ ३४७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नाभिर्नाभेरधोभागे बस्तिर्मूत्रपुटं पुनः ।मूत्राशयोऽवलग्नं तु विलग्नं मध्यमध्यमौ ॥ २६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चित्तं चेतो मनः स्वान्तं तालुः काकुदतालुके ।मध्योऽवलग्नं क्षीणाङ्गं नाभिर्नालपयोरुहम् ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मध्योऽवलग्नं विलग्नं मध्यमोऽलङ्क एव च ।काञ्चीपदं कटिः श्रोणिः कटीरं च ककुद्मती ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्रुतं विलम्बितं मध्यमिति गीते त्रयो लयाः ।ग्रामा घोरमन्द्रतारास्तालाश्च चपुटादयः ॥ १०६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
विचालं त्वन्तरं मध्यमन्तरालं च मध्यमम् ।अरालं कुटिलं वक्रं सरलं प्रगुणो ऋजु ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मध्यमगतिमन्नृत्यादिकं मध्यं घनं तु वै ।पुनरनुगतं चेति कोविदैः कथ्यते किल ॥ ४२४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अवलग्नं विलग्नं च मध्यश्च मध्यमः स्मृतः ॥ ९७८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अन्त्यं दशवार्द्धिमानं मध्यं दशान्त्यमानकम् ।दशमध्यप्रमाणं च परार्द्धं सङ्ख्यकं किल ॥ १४६१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
उरोजातः स्वरो मन्द्रो मध्यः कण्ठज उच्यते ।तारो मस्तकजः प्रोक्तः स्वरज्ञैः पण्डितर्जनैः ॥ २५४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderक्लीneut.
विलम्बितं द्रुतं मध्यं लय इत्यभिधीयते ।विलम्बितं भवेत्तत्त्वं द्रुतं मोघमिति स्मृतम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कक्षौ द्वौ बाहुमूले स्यादस्त्री पार्श्वं तयोरधः ।अस्त्री मध्यो मध्यमञ्च विलग्नमवलग्नवत् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अयुनं प्रयुतं कोटिरर्वुदो वृन्द इत्यपि ।अथ खर्वो निखर्वश्च शङ्खः पद्मश्च सागरः ।अन्त्यो मध्यः परार्धञ्च संख्या निगदिताः क्रमात् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्राह्णे पूर्वेद्युरेतौ च गोस-गोसर्गकौ समौ ।मध्याह्ने तु दिवामध्यं मध्यं मध्यंदिनं तथा ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नान्तौ, प्लीहा चाबन्तोऽपि, मध्ये मध्यम इत्यपि ।विलग्नावलग्नौ सर्वे पुंक्लीबाः, रसनापदे ॥ १८० ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 चा (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 ल (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
मध्यमं चावलग्नं स्याद् विलग्नं मध्यमस्त्रियाम् ।स्तनौ कुचौ तयोरग्रं चूचुकं भुजमूर्ध्नि तु ॥ १०६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
खर्वो निखर्वः शङ्खश्च पद्मं ना तु समुद्रकः ।मध्यमन्तं परार्धं च पदानि गणनाविधौ ॥ १२६२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तालो विलम्बितं कालो द्रुतं मध्यं क्रिया लयः ।ओघः साम्यं धनं तत्त्वं क्रियाथ भ्रमरी भ्रमः ॥ १५५३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विलंबितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं क्रियांगुलिकरोद्भवा ॥ १२३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
समुद्रो मध्यमन्तं च परार्धं च यथाक्रमम् ।परं परार्धाद्द्विगुणमथ स्त्री कोटिरर्बुदे ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वस्तुद्वयस्यान्तराले सङ्ख्याभेदेऽपि कुत्रचित् ।समुद्रसंज्ञसङ्ख्याया यः स्याद्दशगुणोत्तरः ॥ ९३२ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
छन्दसामुक्तपूर्वाणां तृतीये छन्दसि त्रि तु ।न्याय्ये वलग्नसंज्ञे तु शरीराङ्गे नृशण्डयोः ॥ ९३३ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
हिमोत्सर्गाय सवितू रश्मयः स्युः शतत्रयम् ।तत्रैकत्र शते ह्वादिन्याख्येषु रविरश्मिषु ॥ ९३४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsह्लादिनीरश्मि
doubtful
मध्य as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् अन्तरअन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये ॥ १८७ ॥ छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च । Amarakośa 3.3.352
- नामलिङ्गानुशासनम् समयाहुं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः ॥ २५३ ॥ Amarakośa 3.3.253
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) क्षणकालविशेषेऽवसरेऽव्यापारे पारतन्त्र्ये च । मध्ये तथोत्सवे च क्षणशब्दः कथ्यते सद्भिः ॥ ८५१ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.851
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) अन्तरवस्त्रे मध्ये तथा छिद्रे व्यवधानेऽन्तरात्मनि । अवकाशे बहिर्योगे विशेषेऽवसरेऽन्तरम् ॥ ८७१ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.871
- धरणिकोश विलग्नआपन्नः सापदि प्राप्ते विलग्नो मध्यलग्नयोः । सेनान्यौ गुहसेनापौ कानीनो व्यासकर्णयोः ॥ Dharaṇikośa 19.1.17
- धरणिकोश मध्यममध्यमो मध्यजे मध्ये नृपरागप्रभेदयोः । पाणेमध्याङ्गुलिर्दुष्टरजाः कन्या च मध्यमा ॥ Dharaṇikośa 24.3.11
- धरणिकोश अन्तरअन्तरं स्थानतादर्थ्यछिद्रान्तर्धिविनात्मसु । भेदावसरबाह्येषु मध्यात्मीयावधिष्वपि ॥ Dharaṇikośa 26.3.36
- धरणिकोश अन्तरेणअन्तरेणपदं विद्याद्विनामध्यार्थवाचकम् ॥ Dharaṇikośa 34.6.1
- धरणिकोश अन्तर्अन्तर्मध्ये तथा प्रान्ते स्वीकारे च प्रयुज्यते । प्रादुः स्यात्प्रकटीभावः प्रादुः सत्तार्थवाचकः ॥ Dharaṇikośa 34.16.4
- कोषकल्पतरु हिरुक्प्राक् प्रभाते व्यतीतेऽग्रे पूर्वार्थेऽवान्तरेऽपि च । किं चारम्भे हिरुङ्मध्ये ननु च प्रश्नदुर्गिरोः ॥ ८३ ॥ Koṣakalpataru 5.1.83
- कोषकल्पतरु अन्तरेणअन्तरेण विना मध्ये तु चार्थे निश्चये भिदि । अभ्यनुज्ञान-पीडेर्ष्यास्वस्तु स्वित्प्रश्नतर्कयोः ॥ ८७ ॥ Koṣakalpataru 5.1.87
- कोषकल्पतरु समयाप्रश्नानुनीत्योरपि संभ्रमे तु क्रोधे विषादे स्मरणेऽप्यये स्यात् । मध्यान्तिकेऽर्थे समया प्र तु स्या- द्गते प्रकर्षेऽप्यथ दुश्च कष्टे ॥ १२ ॥ Koṣakalpataru 5.1.12
- कोषकल्पतरु अन्तराभविष्यदासन्नसदार्थकेषु स्यादन्तरा मध्यनिषेधवाचि । मध्ये विचेतस्यपि सम्मतौ च प्रान्ते तथान्तः समुदाहरन्ति ॥ १५ ॥ Koṣakalpataru 5.1.15
- कोषकल्पतरु विलग्नकण्ठस्थवायौ च मरुद्भुजंग- भेदेऽप्युदानोऽप्यथ चुल्लिकायाम् । उद्धानमप्युद्गमवाचि भेद्ये लग्ने विलग्नश्च नितानमध्ये ॥ ६७ ॥ Koṣakalpataru 6.21.67
- कोषकल्पतरु अवलग्नअन्तर्हितौ चाथ वधे मृधे स्या- दायोधनं मध्यवहावलग्नम् । लग्नेऽन्यवच्चाभिजनस्तु वंशे कुलध्वजे ख्यातिजनुर्भुवोश्च ॥ ४ ॥ Koṣakalpataru 6.21.4
- कोषकल्पतरु अन्तरअनूर्ध्व[51b]हीने परगोऽध्वरस्तु स्यात्सावधाने वसुभिन्मखार्थः । अस्त्र्यन्तरं रन्ध्रविनावकाशा- न्तरात्मभेदावधिमध्यवाचि ॥ ८४ ॥ Koṣakalpataru 6.27.84
- नानार्थार्णवसंक्षेप वृत्तिशब्दोच्चारणधर्मेषु द्रुतमध्यादिषु त्रिषु । ऋक्पादस्याप्युपान्तेऽप्यप्रतिबन्धप्रवर्तने ॥ १०० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.100
- नानार्थार्णवसंक्षेप क्षणमहाजलसमूहे च वाद्यादिद्रुतवर्तने । क्षणस्त्ववसरे मध्ये पारतन्त्र्ये तथोत्सवे ॥ १९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.19
- नानार्थार्णवसंक्षेप अन्तरअन्तरं तु नपि प्रत्यासत्तौ मध्यावकाशयोः । तादर्थ्यऽवसरे कालभेदे मन्वन्तराह्वये ॥ १० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.10
- नानार्थार्णवसंक्षेप विलग्नविबुधो विदुषि द्वे तु देवेऽथो पुन्नपुंसकम् । विलग्नं मध्यसंज्ञे स्याच्छरीरावयवे त्रि तु ॥ १६९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1695
- शब्दरत्नावली विलग्नविपन्नो भुजगे पुंसि विपदाक्रान्तके त्रिषु । विच्छिन्नन्तु समालब्धे विभक्तेऽपि च वाच्यवत् ॥ विलग्नं लग्नमात्रे स्यात्त्रिषु मध्ये तु न स्त्रियाम् । विषघ्नी त्रिवृतायां स्त्री गुडुच्यां ना शिरीषके ॥ व्युत्थानं नृत्यभेदे स्याद्विरोधाचरणेऽपि च । वृजिनं किल्विषे क्लीबं कचे ना कुटिले त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.79
- शब्दरत्नावली अवलम्बअवलम्बो(?) नयमात्रे त्रिषु मध्येऽपि च त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.101
- शब्दरत्नावली डिम्भजृम्भस्त्रिषु विकाशे च जृम्भरणे स्फारितेऽपि च । डिम्भः स्याद्वालिशे मध्ये क्षत्रिये शावकेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.24.6
- शब्दरत्नावली कक्ष्याउपायवचनेऽपि स्यात्त्रिषु मद्येऽपि च स्त्रियाम् । कक्ष्या मध्ये कुम्भिवन्धे हर्म्यादीनां प्रकोष्ठके ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.7
- शब्दरत्नावली अन्तरअमरस्त्रिदशे वज्रद्रुमेनेन्द्रपुरि स्त्रियाम् ॥ गुडुच्यामपि दूर्वायां जरायुस्थूनयोरपि । अपरा च जरायौ स्याद्गज(?)पश्चार्द्धके स्त्रियाम् ॥ अर्वाचीने वाच्यलिङ्गमितरस्मिन्नपि त्रिषु । अछरो वसुभेदे स्यात्सावधाने क्रतौ पुमान् ॥ अन्तरे परिधाने स्यादवकाशे परात्मनि । छिद्रतादर्थ्यभेदेषु तुल्येऽवसरमध्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.52
- शब्दरत्नावली हिरुक्धिक् भर्त्सने च निन्दायां मनाक् स्यादल्पमन्दयोः । हिरुक् विनार्थे मध्यार्थेऽप्यमार्थे च दृश्यते ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.15
- शब्दरत्नावली अन्तरेणअन्तरेण विनार्थे स्यान्मध्यार्थेऽपि क्वचिद्भवेत् । Śabdaratnāvalī 8.1.21
- शब्दरत्नावली समयाअयि सम्बोधने सानुनयप्रश्नानुरागयोः ॥ अये विषादे क्रोधे च स्मृतौ सम्बोधनेऽपि च । पश्य प्रशंसास्मययोर्दिष्ट्या मङ्गलहर्षयोः ॥ समया निकटे मध्ये कालविज्ञायनेऽपि च । Śabdaratnāvalī 8.1.51
- शब्दरत्नावली अन्तर्अन्तरङ्गीकृतौ मध्ये व्यवधानेऽपि दृश्यते । अन्तरा तु विनार्थे स्यात्समीपमध्योरपि ॥ प्रादुः प्राकाश्यसम्भाव्यवृत्तिष्वपि निगद्यते । पुनरप्रथमे भेदे पक्षान्तराधिकारयोः ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.54
- शब्दरत्नावली निकषाऊषा रात्रौ च रात्र्यन्ते दोषा रात्रौ निशामुखे । मंक्षु शीघ्रातिशययोर्निकर्षान्तिकमध्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.58
- शब्दरत्नाकर क्रमक्रमस्तु पादविक्षेपे वेदपाठान्तरे विधौ । उत्सवेऽवसरे मध्ये कालभेदाल्पकालयोः ॥ १८९२ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1892
- शब्दरत्नाकर अन्तरअन्तरं परिधानीयबाह्यस्वीयेषु वाच्यवत् । क्लीबेऽवसरतादर्थ्यमध्यान्तर्धान्तरात्मसु ॥ २०३८ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2038
- त्रिकाण्डशेष विलग्नयोषिज्जिह्वा च ललना लाञ्छनं नामचिह्नयोः । रक्ते वितानमुल्लोचे विलग्नं मध्यलग्नयोः ॥ २५८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.258
- त्रिकाण्डशेष मध्यमगाङ्गेयभीषणौ भीष्मौ भीमः शम्भौ च पाण्डवे । नरके मङ्गले भौमः स्वरे मध्ये च मध्यमः ॥ ३०१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.301
- त्रिकाण्डशेष हिरुक्नञभावे निषेधे च तद्विरुद्धतदन्ययोः । सादृश्ये चेषदर्थे च हिरुङ्मध्यविलासयोः ॥ ४६४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.464
- वैजयन्ती क्षणउत्सवे परतन्त्रत्वे मध्यावसरपर्वसु । कन्तू कुसूलकन्दर्पौ प्राज्ञकाव्यकृतौ कवी ॥ १२ ॥ Vaijayantī 6.1.12
- वैजयन्ती अन्तरक्ली तु मध्येऽवकाशे च तादर्थ्येऽवसरेऽवधौ । विशेषविवरान्तर्धिष्ववसानविनार्थयोः ॥ २ ॥ Vaijayantī 7.5.2
- वैजयन्ती समयापुरस्तात्पूर्वदिश्यग्रे पुराप्रथमयोरपि । शीघ्रे सपदि सद्योऽर्थे समयान्तिकमध्ययोः ॥ ३३ ॥ Vaijayantī 8.7.33