कृमि
kṛmiपुं · masc.In 17 kośas: 30 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
ऊर्णनाभस्तन्तुवायो जालिको जालकारकः ।कृमिर्मर्कटको लूता लालास्रावोष्टपाच्च सः ॥ १२१० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृमिः क्रिमिरपि गण्डूपदः किञ्चुलुकोऽपि च ॥ १०८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
त्वक्फलकृमिरोमाणि वस्त्रयोनिर्दश त्रिषु ॥ ११० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
झिल्लीका चीरी स्यात्सरघा मधुमक्षिका भवेत्क्षुद्रा ।लूतोर्णनाभमर्कटजालिककृमयश्च तुल्यार्थाः ॥ २५६ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
बुक्कं स्यादग्रमांसं च तिलकं क्लोम कथ्यते ।कृमिः कीटस्तु नीलङ्गुः पुलकश्च समः स्मृतः ॥ ६३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नीलाङ्गुरपि नीलङ्गुः क्रमिः (क्रिमिः?) कृमिरुभौ समौ ।अलिरालिरली आली पुमांसो वृश्चिके मताः ॥ १५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पापरोगो मयूरी स्त्री रक्तपर्यायतो वटी ।क्लीबेऽर्शांसि गुदात्कीलाः कृमयः कोष्ठजाः पुनः ॥ ३१३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुशली मुषली चाथ तन्तुवायस्तु वायकः ।ऊर्णनाभश्चोर्णनाभिर्लूता मर्कटकः कृमिः ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नीलङ्गुरपि नीलाङ्गुश्चित्राङ्गी कृमिवत्कृमिः ।वम्र्युपाज्जिह्विका दीका दिका गेही च सीमिका ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वालिः कालिर्भल्लिपल्ली व्रतती भृकुटिर्वमिः ।सारिर्भाटी सठिर्वर्त्तिः खाटिः शुण्ठी कृमिः कृषिः ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
मृत्कीरी च दिवान्धा च लूता स्त्री जालकारिका ।जालिका तन्त्रवायोर्णनाभमर्कटका कृमिः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अष्टपादूर्णनाभिः स्याल्लालास्रावः क्रिमिः कृमिः ।नीलङ्गुः कृकलश्च स्यान्नीलाङ्गुः कृमिरान्तरः ।नीलाङ्वादिर्द्वीन्द्रियोऽथ द्वंद्वे कीटो बहिर्भवः ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
कृमिर्निकाय्यः कणपश्च तिष्यःस्यात्पाञ्चजन्यः सिचयः कटप्रूः ।गिरिर्गुडेरः क्षुरकेदराराअमित्र-मित्रावपि वृत्र-पुण्ड्रौ ॥ २० ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
उमा रुमा वमीर्भ्रमिः कृमिः क्षुमोपमा समाः ।जयाभया हलिप्रिया क्रिया क्षिया सह ज्यया ॥ ६२ ॥
पञ्चचामरम्
genderस्त्रीfem.
एते नपुंसके भवन्ति । इदं शिल्पं कलादिकं कर्म । छर्दिर्वान्तिः । अन्नं भक्ष्यम् । शमलममेध्यम् । मरकतं रत्नम् । पलालं धान्यादीनाम् । कृच्छ्रं कष्टम् । मन्दिरं गृहम् । रिक्थं द्रव्यम् । मन्दुराशब्दं स्त्रियां जानीयात् । इयं मन्दुरा वाजिशाला ।कल्ककृमिमुन्यङ्गारवप्रग्रहहोमर्षियक्ष्मरेफाः ।मण्डकरण्डवरण्डाश्च पुंसि पथाम्बरीषौ च ॥ ८१ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 र (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 न्या (wrong syllable)
genderपुंmasc.
एवं षड्भिदः सर्वस्तरुवर्गो निवेदितः ।कृमिरन्तर्जनिर्जीवो नीलङ्गुस्तु बहिर्भवः ॥ ११९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 ए (syllables merged)
genderपुंmasc.
अग्निरजश्चेन्द्रगोपस्तन्तुवायोर्णनाभकौ ।लूता कृमिर्मर्कटको लालास्रावोऽपि कथ्यते ॥ १२७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
वह्न्यग्निदीदिविग्रन्थिकृमयो वमतिस्तथा ।गिरिजायू दृतिः शिश्रुरर्दनिः कलिरञ्जलिः ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जलौका शोणितरुचिर्दध्न्यमृततुण्डिके ।जूका केशजनुर्लिक्षा लिक्षिका कृमिकः कृमिः ॥ १३९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृमिर्नीलाङ्गुनीलङ्गू शरीरान्तरवर्तिनः ।क्षुद्रकीटो बहिश्चारी पुलका उदरे बहिः ॥ २१६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊर्णनाभः क्रिमिः कृमिः मर्कटकस्तथाऽष्टपाद् ।लालास्त्रावश्च लूताच जालिको जालकारकः ॥ २१८३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
कृमिः क्रिमिश्च नीलङ्गुर्नीलाङ्गुः कीट इत्यपि ।कर्णकीटा शतपदी स्याद्भीरुः शतपादिका ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पर्यन्तवने त्वोकण्युकणी कीटे कृमिः क्रिमिः ।लाक्षायामपि तद्भेदे नीलाङ्गुश्च नीलङ्गुवत् ॥ २७७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ने (wrong syllable); pāda 4, syllable 5 नी (wrong syllable)
genderपुंmasc.
तत्न्रवाय ऊर्णनाभ उर्णनाभिश्च मर्कटः ।मर्कटको जालिकश्च जालकारकवत् कृमिः ॥ २८४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 य (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 ट (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अली द्रोणः शूककीटस्तच्छूकेऽखं(लं?) दुणं(लं?) द्वयम् ।गृहगौली तु मुसली द्वौ नीलङ्गुकृमी समौ ॥ ७८३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जालं वैदेहकाद्विप्रा क्षत्रिया रथकारकम् ।वैश्या धन्ववनं शूद्रा गैरुषं करणी कृमिम् ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मूषिका लूतिका लूता तन्तुवायश्च जालिकः ।ऊर्णनाभस्तन्तुनाभः कृमिर्मर्कटकोऽपि च ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नीलांगा कृमिरन्तर्जः क्षुद्रः कीटो बहिर्भवः ।पुल्लकास्तूभयेऽपि स्युः कीकसाः कृमयोऽणवः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कारुण्येऽप्यनुषङ्गः स्यात्प्रोक्तो गुह्येऽप्यवस्करः ।वेदिकाऽङ्गुलिमुद्रायां लाक्षायां च कृमिस्तथा ॥ ८२३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsलाक्षा
कृष्यन्विते रासभवाचक[32b]श्चकामिस्तु खन्यां त्रिषु कामुके सा ।होमिः पुमान्पावकसर्पिषोः स्यात्लक्ष्मीः स्त्रियां संपदि [वि]ष्णुनार्याम् ॥ ७४ ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly इन्द्रवज्रा: pāda 1, syllable 10 क (wrong syllable)
doubtful
कामिः पुंसि कामुके स्यादथ रत्यामपि स्त्रियाम् ।किंक्षेपे च वितर्के च वाच्यवत्प्रश्ननिन्दयोः ॥कृमिः क्रिमिः पुंसि कीटे लाक्षायां कृमिले खरे ।किर्मी स्त्री हेमपुत्याञ्च शालापलालयोरपि ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 सि (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 प (wrong syllable)
कृमि as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश कीटकअणुको निपुणे स्वल्पे लूनकः पशुकिण्वयोः । म्रामकौ शठपाषाणौ कीटकौ मागधकृमी ॥ Dharaṇikośa 1.1.11
- धरणिकोश कीकससारसो विहगे चन्द्रे सारसं सरसीरुहम् । कीकसाः कृमयः सूक्ष्मा अस्थि कीकसमिष्यते ॥ Dharaṇikośa 31.2.12
- कोषकल्पतरु नीलङ्गुप्रियङ्गुरुक्ता फलिनी कणा च कङ्गुस्तथा रक्तकसर्षपेऽपि । नीलङ्गुरुक्तः कृमिभम्भराल्यो- रश्वे तु चित्ते तुरगस्तुरंगः ॥ २६ ॥ Koṣakalpataru 6.3.26
- कोषकल्पतरु कृपणबाणे ना त्रिषु याचके विचयने त्वन्त्येऽर्थने मार्गणं भेद्याभः कृमिकुत्स्ययोश्च कृपणोऽप्युक्तोऽभिचारे पुनः । अन्त्ये कर्मकरे तु कार्मण इह स्याद्वाच्यवन्मत्कु[282b]ण- स्तूक्तोऽश्मश्रुणि पूरुषेऽरद इभे चोद्दंशतुङ्गद्रुषु ॥ ३३ ॥ Koṣakalpataru 6.15.33
- कोषकल्पतरु जन्तुपान्थेऽन्यवद्रोषिणि पुंसि कन्तु- श्चित्ते स्मरेऽथो मनुजेऽपि मन्तुः । प्रजापतावागसि चाथ जन्तु- [287b]र्न स्त्री कृमौ प्राणिनि च प्रदिष्टः ॥ २० ॥ Koṣakalpataru 6.16.20
- कोषकल्पतरु पुण्ड्रचित्रे कृमौ देशविशेषके च स्यात्पुण्डरीकेऽप्यथ वज्रमस्त्री । स्याद्धीरके चाप्यशनावथाद्ये योगान्तरे बालक आमलक्याम् ॥ ५६ ॥ Koṣakalpataru 6.27.56
- कोषकल्पतरु कम्बलकम्बलो नाहिराजे स्यात्कृमौ स्त्रीपुंसयोः पुनः । प्रावार उत्तरासङ्गे सास्नायां सलिलेऽन्तिमे ॥ १३ ॥ Koṣakalpataru 6.28.13
- नानार्थार्णवसंक्षेप पुस्तदर्वीकराख्यभुजगभेदे कीटकृमिष्वपि । कीटेषु च पुरं तु क्ली पुंस्यन्ये गेहदेहयोः ॥ ७९३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.793
- नानार्थार्णवसंक्षेप शीर्वीशीर्वी न्यङ्कौ कृमौ चाथ मद्ये शीथुर्नृशण्डयोः । पक्वैरिक्षुरसैः सिद्धमद्यभेदेऽपि मन्वते ॥ १३७६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1376
- शब्दरत्नावली कृपणकुर्वाणः कारके भृत्ये कृपणः कुत्सिते कृशे । कृमौ तु कृपणः पुंसि चान्यत्र द्वितये त्रिषु । कृपाणः पुंसि खङ्गे स्याच्छुरिकायामपि स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.31
- शब्दरत्नाकर पुलकआद्योपलब्धिस्थाने च मूले च प्रभवोऽम्भसाम् । पुलकः कृमिरोमाञ्चहीररत्नास्त्रराजिषु ॥ २१२५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2125
- वैजयन्ती पुण्ट्रपीयुः काल उलूके च पीलुः काण्डे गजे द्रुमे । पुण्ट्राः कृमीक्षुतिलकाः पत्री श्येने शरे खगे ॥ ३२ ॥ Vaijayantī 6.1.32