व्याधि
vyādhiपुं · masc.In 13 kośas: 18 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 28 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
रोगो रुजा रुगातङ्को मान्द्यं व्याधिरपाटवम् ॥ ४६२ ॥आम आमय आकल्यमुपतापो गदः समाः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्याधिः कुष्टं पारिभाव्यं वाप्यं पाकलमुत्पलम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्त्री रुग्रुजा चोपतापरोगव्याधिगदामयाः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रोगो रुक् व्याधिराकल्यं गदो मान्द्यमपाटवम् ।आम आमय आतङ्क उपतापो रुजा स्मृता ॥ ६०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ रोगे गदो व्याधिरुपतापः क्षयोऽपि च ।क्रमः क्रामो विकारः स्यान्मृत्युपर्यायसेवकः ॥ ३०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाप्माबाधो विकारश्च यक्ष्मा यक्ष्मश्च जन्म(क्ष्म?)वत् ।व्याधिर्ना दुःखमाकल्पं मान्द्यं खिद्रोऽप्यपाटवम् ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रुग्रुजा व्याधिमान्द्ये चोपतापो गद आमयः ।आम आकल्यमप्युक्तं राजयक्ष्मा क्षयस्तथा ॥ १२६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवसादश्च सादोऽपि विबुधैः कथ्यते किल ।मदो मुन्मोहसम्भेदः स्याद्व्याधिस्तु रुजाकरः ॥ ४५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रुगाऽऽतङ्को रुजा रोगो व्याधिरपाटवं तथा ।आम आमय आकल्यं मान्द्यं तथाऽऽमनं गदः ॥ ७०९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
तथोपकुञ्चिका तुत्था त्रिपुटा पूटिकापि च ।कुष्ठं व्याधिः पारिभाव्यं गदाह्वन्तु गदाह्वयम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
औषधं भेषजं जायुर्भैषज्यमगदोऽपि च ।उपतापो रुजा रुक् स्त्री रोगव्याध्यामया गदः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्याप्यं कुष्ठं पारिभाव्यमुत्पलं व्याधिरित्यपि ।वृषा तु वृषभः शृङ्गी पालक्यां कुन्दकुन्दुरू ॥ ६१२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इति भावाश्च सात्त्विकाः ।निर्वेदो ग्लानिशङ्कास्मृतिधृतिमतयः प्रीतिनिद्रावहित्थाव्रीडेर्ष्यासुप्त्यसूया मरणमलसतोन्मादहर्षावमर्षाः ।तर्कापस्मारमोहश्रममदजडिमव्याधिवेगा विषादोगर्वश्चिन्तौग्य्रदैन्ये भयमपि चपलत्वं च संचारिभावाः ॥ ९५८ ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
वैवर्ण्यक्लीअश्रुक्लीप्रलयपुंसात्त्विकभावपुंनिर्वेदपुंग्लानिस्त्रीशङ्कास्त्रीस्मृतिस्त्रीधृतिस्त्रीमतिस्त्रीप्रीतिस्त्रीनिद्रास्त्रीअवहित्थास्त्रीव्रीडास्त्रीईर्ष्यास्त्रीसुप्तिस्त्रीअसूयास्त्रीमरणक्लीअलसतास्त्रीउन्मादपुंहर्षपुंअमर्षपुंतर्कपुंअपस्मारपुंमोहपुंश्रमपुंमदपुंजडिमन्पुंव्याधिपुंवेगपुंविषादपुंगर्वपुंचिन्तास्त्रीऔग्र्यक्लीदैन्यक्लीभयक्लीचपलत्वक्लीसंचारिभावपुं
genderपुंmasc.
व्याधिरामय आतङ्को गदो रोगो रुजा च तत् ।क्षयः शोषो राजयक्ष्मा यक्ष्मा जूर्तिर्जरोऽन्तकः ॥ १०९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
राज्ञामहिभयं व्याधिदुर्दुर्भिक्षमशनिः शिखी ।मकरश्च भयं दैवं भूतान्यर्कः शशी यमः ॥ १२९३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 4 क्षम (syllable split)
genderपुंmasc.
विविधान् यः करोत्याधीन् व्याधिः स हि निरुच्यते ॥ १४३ ॥
genderपुंmasc.
व्याधिव्याप्यामया माथरोगामा देहमर्दनः ।संतापोऽपाटवं मान्द्यमाकुल्यं रुग्रुजे स्त्रियौ ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सङ्ख्याभेदे तु शङ्खस्य शस्त्रस्यायसि लक्षयेत् ।अपराधे तु रन्ध्रस्य व्याधेः कुष्ठाख्यभेषजे ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsकुष्ठ
वाट्यालकेऽस्य सान्नस्य शोणितस्य तु कुंकुमे ।कुष्ठाख्यभेषजे व्याधेर्मातुर्गौर्यां दृषद्गवोः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsकुष्ठ
व्याधि as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश भस्मकभस्मके व्याधिविडङ्गे गैरिकं धातुरुक्मयोः । वाहिकौ ढक्कगोवाहौ तक्षकस्त्वष्टृनागयोः ॥ Dharaṇikośa 1.1.10
- धरणिकोश उपसर्गअपवर्गः फलप्राप्तौ क्रियान्ते त्यागमोक्षयोः । उपसर्गो भवेद्व्याधिरुपसर्ग उपप्लवः ॥ Dharaṇikośa 3.2.11
- धरणिकोश गिरिजव्रजा गोष्ठाध्वसंघाता न्युब्जोऽधोमुखकुब्जयोः । भुजः पाणौ च बाहौ च गिरिजो व्याधिवृक्षयोः ॥ Dharaṇikośa 7.1.2
- धरणिकोश कुष्ठश्रेष्ठः कुबेरवरयोः कुष्ठं व्याधिसुगन्धयोः । गोष्ठं व्रजः सभा गोष्ठी शठो धुस्तूरधूर्तयोः ॥ Dharaṇikośa 11.1.1
- धरणिकोश गण्डगण्डो व्याधौ कपोले स्यादश्वभूषणबुद्धदे । गण्डश्चाप्यतिगण्डश्च ग्रहयोगे प्रकीर्तितौ ॥ Dharaṇikośa 12.2.4
- धरणिकोश गरचरो द्यूतप्रभेदे स्याश्चरश्चारश्चरः क्रिया । गरं विषे गरो व्याधौ गरा गिरणमुच्यते ॥ Dharaṇikośa 26.2.4
- धरणिकोश सारभारः स्वर्णपलानां तु द्विसहस्रे च वीवधे । [79] सारो मज्ज्नि बले व्याधौ सारं न्याय्ये जले धने ॥ Dharaṇikośa 26.2.7
- धरणिकोश शूलशूलं प्रहरणे योगे शूलो व्याधिसुतीक्ष्णयोः । शूलौ मृत्युध्वजौ चायःकीलः शूलास्तु दारिकाः ॥ Dharaṇikośa 27.3.11
- धरणिकोश उपदंशउपस्पर्शो गौण?स्पर्शे स्नानाचमनयोरपि । [101] उपदंशो विदंशः स्याच्छेकाव्याधावपि स्मृतः ॥ Dharaṇikośa 29.2.15
- कोषकल्पतरु आक्षेपकआकल्पकः स्यान्मुदि चाथ वृन्दा- रकः सुरे सुन्दरमान्ययोश्च । आक्षेपको निन्दकवातरोग- व्याधेष्वथो कापटिकश्च शिष्ये ॥ ३१ ॥ Koṣakalpataru 6.1.31
- नानार्थार्णवसंक्षेप रुज्समाम्नायसमाम्नातो निरूप्यात्र निवेश्यताम् । रुक् प्रभाकान्तिवाञ्छासु रुक् तु स्याद्व्याधितोदयोः ॥ ५९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 1.1.59
- नानार्थार्णवसंक्षेप वेणिमुष्कवृद्ध्यात्मके वध्मसंज्ञे रोगान्तरेऽपि च । वेणिर्व्याधौ केशबन्धे जनन्यां च सरित्यपि ॥ १०३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.103
- नानार्थार्णवसंक्षेप अर्कवृक्षावयवभेदे च स्यादगो गिरिवृक्षयोः । अश्नोऽभ्रे भूधरेऽथाभो(?)वायावात्मन्यथार्कवाक् ॥ ८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.8
- नानार्थार्णवसंक्षेप अक्ष्णअक्ष्णं क्ली नयनेऽक्ष्णा स्त्री रज्जौ व्याधौ पुमांस्त्रि तु । अखण्डेऽथ द्वयोरक्तः प्रेते त्रि म्रक्षितादिषु ॥ ४२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.42
- नानार्थार्णवसंक्षेप कासूव्रात्यादपूर्वपुंयोगवैश्याजे मानवान्तरे । कासूः स्त्री व्याधिबुद्ध्योः स्याच्छक्तिसंज्ञायुधान्तरे ॥ २०२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.202
- नानार्थार्णवसंक्षेप न्युब्जवैजयन्त्यां तु ना व्याधावित्युक्तं न्यूङ्खवाक् पुनः । षट्स्वोङ्कारेषु ना त्रिस्तु सुन्दरेऽथाजयोऽवदत् ॥ ६९६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.696
- नानार्थार्णवसंक्षेप अंहतिबह्वादिपाठादेवास्य स्यादथो अंहतिः स्त्रियाम् । दाने व्याधौ च पिशिते पुंल्लिङ्गस्त्वहिधातुके ॥ १४३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.143
- नानार्थार्णवसंक्षेप आक्षिकव्याधौ दीव्यति तु त्रि स्यादरादित्यवाक् तु ना । त्रिविक्रमावतारे स्याद् विष्णोश्च द्वादशस्वपि ॥ २१४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.214
- नानार्थार्णवसंक्षेप दारुणक्लीबलिङ्गं तु विज्ञेयं प्रसवे तस्य नप् पुनः । व्याधौ स्याद्दारुणं भेद्यलिङ्गं तु स्याद्भयङ्करे ॥ ९२० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.920
- नानार्थार्णवसंक्षेप देहमर्दनना देहमर्दनो व्याधौ क्ली तु देहस्य मर्दने । देवदुन्दुभिशब्दोऽयं पुल्लिँङ्गः स्यात् पुरन्दरे ॥ ५७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.57
- शब्दरत्नावली रोगलङ्गः सङ्गे च षिङ्गे च रोगः स्याद्व्याधिकुष्ठयोः । लिङ्गं चिह्ने महादेवमूर्तिभेदेऽनुमानके । सांख्योक्तप्रकृतौ चापि मेहनेऽपि नपुंसकम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.23
- शब्दरत्नावली त्रोहाटतीरे सतिलके पुंसि हस्तभेदे च तालके । त्रोहाटो व्याधिधाताभिद् (?) वैडालव्रतिकेषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.45
- शब्दरत्नावली शुक्तिकपालखण्डदुर्नामव्याद्यश्चावर्त्रकेषु च । श्रुतं स्यात्क्लीबलिङ्गन्तु शास्त्रे श्रवणगोचरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.61
- शब्दरत्नावली गदअब्दः सम्वत्सरे मेघे युस्तके च पयोनिधौ ॥ अन्दूर्भूषणभेदे स्यान्निगडेऽपि भवेत् स्त्रियाम् । कन्दोऽस्त्री शस्यमूले स्याच्छूरणे जलदे पुमान् ॥ कुन्दो मुकुन्दे निधिभिद्भूमिष्वस्त्री तु माथ्यके । क्षोदः स्यात्पेषणे पुंसि सन्धाने च रजस्यपि ॥ गदो विष्णुभ्रातरि स्याद्व्याधौ ना चायुधे गदा । छदः पक्षे च पत्रे च ग्रन्थिपर्णे तमालके ॥ छन्दोऽभिप्रायवशयोर्वेदकिन्यामनीषयोः(?) । नन्दिर्ना नन्दिकेश्वरद्युताङ्गानन्दयोरपि ॥ नदी स्त्रियान्तु सरिति शोणादौ नदः पुमान् । नन्दाहलिञ्जरगोर्योस्तु तिथिभेदेऽपि च स्त्रियाम् ॥ पुमान्नरपतौ गोपभेदानन्दनिधिष्वपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.2
- शब्दरत्नावली समुत्थानसम्मृर्च्छनन्तु मोहे स्यादभिव्याप्तौ तथोच्छ्राये । समुत्थानं समुद्योगं व्याधिनिर्णययोरपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.126
- शब्दरत्नावली उपतापउपतापस्त्वराव्याधिसमुत्तापाशुभार्त्तिषु । जलकूपी पुष्करिण्यां कूपे गर्तेऽपि च स्त्रियाम् ॥ नागपुष्पं चम्पके स्यात्पुन्नागे नागकेशरे । परिवापो जलस्थाने पर्याप्तौ च परिच्छदे ॥ परितापः पुमान् दुःखे शोके च नरकान्तरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.21.21
- वैजयन्ती अर्शस्मुष्के पक्ष्यादिकोशेऽण्डं दुःखैनोव्यसनेष्वघम् । अर्शसी व्याधिदुर्नाम्नी आज्ये श्रीवाससर्पिषी ॥ २ ॥ Vaijayantī 6.3.2
- वैजयन्ती न्युब्जन्युब्जं कुब्जे कर्मरंगे न्युब्जो व्याधावधोमुखे । नेमः पुरोहिते तुल्ये प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः ॥ ४६ ॥ Vaijayantī 6.5.46