मारुत
mārutaपुं · masc.In 20 kośas: 21 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 19 as a meaning of another word.
वायुः समीरसमिरौ पवनाशुगौ नभःश्वासो नभस्वदनिलश्वसनाः समीरणः ।वातोऽहिकान्तपवमानमरुत्प्रकम्पनाः कम्पाङ्कनित्यगतिगन्धवहप्रभञ्जनाः ॥ ११०६ ॥मातरिश्वा जगत्प्राणः पृषदश्वो महाबलः ।मारुतः स्पर्शनो दैत्यदेवो झञ्झा स वृष्टियुक् ॥ ११०७ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः ॥ ६१ ॥पृषदश्वो गन्धवहो गन्धवाहानिलाशुगाः ।समीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः ॥ ६२ ॥नभस्वद्वातपवनपवमानप्रभञ्जनाः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पवनः श्वसनो वायुर्मरुदनिलो मारुतो जगत्प्राणः ।पृषदश्वः पवमानः प्रभञ्जनः स्पर्शनो वातः ॥ ७५ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
जातुधानो यातुधानो जातूधानश्च दृश्यते ।वातिर्वाता च वातः स्यान्मारुतो मरुतो मरुत् ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुरवार्द्धकिसंज्ञं च तथा स्वातिं च मारुतम् ।अनिलं वायुनक्षत्रं विशाखेंद्राग्निदैवतम् ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शरमार्गणबाणेषुसायकानिलमारुतः ।समीरणाक्षपवनाः पंचवातास्तथाशुगाः ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्पर्शनः कः समीरो यः स्पर्शनो मारुतो नभः ।वायुस्ततो मातरिश्वा हरिरात्मा वहश्च वाः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मरुन्-मरुत-मारुत-श्वसन-गन्धवाहानिलाःसमीर-समिराशुग-क्षिपणवोऽङ्कतीश्चाञ्चतिः ।समीरण-सदागती वहति-शुक्षि-वाताहतिर्-नभस्वति महाबलः पवन-धूक-वीकाभृमिः ॥ १५३ ॥
पृथ्वी
genderपुंmasc.
मरूबको मरुबको जम्भीरो मारुतः फणी ।त्रायमाणायां त्रायन्ती कृतत्राणाऽद्रिसानुजा ॥ २२५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 यां (wrong syllable)
genderपुंmasc.
समीरः पवनो नित्यगतिः कम्पाकमारुतौ ।[30] पृषदश्वो जगत्प्राणो नभस्वाननिलो मरुत् ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सौख्यराजो हरिहयो राजा मारुत इत्यपि ।स्वराण्मरुत्वान् गोपाणिः शतमन्युर्दिवस्पतिः ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
वायुः समीरणो वातः समीरो मारुतो मरुत् ।गन्धवाहो गन्धवहो मातरिश्वा प्रभञ्जनः ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
संभृतः सृमरो मर्को मेघारिः मारुतो मरुत् ।उत्तरदिक्पतिः शुचिः पश्चिमदिक्पतिः पुनः ॥ १९४० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
आदित्यास्तुषिता विश्वसाध्या भास्वरमारुताः ।महाराजिकरुद्राश्च वसवो गणदेवताः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वायुर्गन्धवहो गन्धवाहः स्पर्शनमारुतौ ।जगत्प्राणोऽजगत्प्राणः प्रभञ्जनसमीरणौ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आकालिकी चाकालिका, वायौ मरुत-मारुतौ ।मरुत् समीर-समरौ सृमरोऽप्यनलानिलौ ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 का (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पवनसमीरसमीरणमारुतपृषदश्ववायुगन्धवहाः ।स्पर्शनपवमानानिलवातमरुच्छ्वसनमातरिश्वानः ॥ १२५ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
शुष्मिर्महाबलो वेगी नभोजातः सदागतिः ।नभस्वान् मारुतः शीघ्रः पृषदश्वः प्रकम्पनः ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुरा भिन्दुर्युवेत्यस्यामृचि गीते हि सामनि ।त्रिर्मरुद्योगिनि स्यात् तु धुर्धूरे मातुलः पुमान् ॥ १४०८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
मारुत as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् क्मारुते वेधसि ब्रध्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः । Amarakośa 3.3.7
- धरणिकोश श्वसनअसनं प्रापणे प्रोक्तमसनः पीतसालके । श्वसनं मारुतं श्वासं मदनाख्यं द्रुमं विदुः ॥ Dharaṇikośa 19.2.30
- धरणिकोश शारमरू पर्वतधन्वानौ शारौ शबलमारु[77]तौ । खरः स्याद्गर्दभे तीक्ष्णे चौरश्चोरसुगन्धयोः ॥ Dharaṇikośa 26.1.3
- धरणिकोश अनिलअनिलो वसुभेदे स्यादनिलो मारुतेऽपि च । विपुलो महति ख्यातो मेरौ मन्ये ? हिमाचलः ॥ Dharaṇikośa 27.2.20
- नानार्थार्णवसंक्षेप तिष्यगन्धे च सुरभावेतद् गुणत्रययुते त्रिषु । स्त्री तिक्ता कटुरोहिण्यां तिष्यस्तु नरि मारुते ॥ ५३६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.536
- नानार्थार्णवसंक्षेप धोतस्त्री क्ली तु सामभेदे स्याद् धोतस्तु नरि मारुते । शठे तु त्रिर्नटः पुंसि टुण्डुवृक्षे द्वयोः पुनः ॥ ६५५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.655
- नानार्थार्णवसंक्षेप वहहिंसके वैजयन्त्याह वहस्तु नरि मारुते । स्कन्धदेशे गवाश्वादेर्वहा तु सरिति स्त्रियाम् ॥ ११७५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1175
- नानार्थार्णवसंक्षेप वेगिन्ना तु वेदयतौ ज्ञेयो वेगी तु नरि मारुते । त्रि तु वेगवति त्रिस्तु वेधा विदुषि तं पुनः ॥ १३०० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1300
- नानार्थार्णवसंक्षेप शीघ्रश्लेष्मातके वेतसे च शीघ्रो ना मारुते त्रिषु । क्षिप्रे क्लीबं त्वसत्त्वे चेत्याहुरेकेऽथ शीरवाक् ॥ १३७४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1374
- नानार्थार्णवसंक्षेप शुष्मग्राह्ये शुष्मं तु नप् तोये संयोगबलयोरपि । कश्चित्तु पुंसि सवितर्यपि मारुतकालयोः ॥ १३८८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1388
- नानार्थार्णवसंक्षेप सरस्परवल्लिङ्गतां विद्यादथ स्तनभवे त्रिषु । स्तन्यं क्षीरे तु तत् क्लीबं सरस्तु नरि मारुते ॥ १४६० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1460
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्ररीत्वन्मासादिनि प्रसत्वा तु वायौ नाथ प्रसत्वरी । मातरि प्रतिपत्तौ च स्त्री प्ररीत्वा तु मारुते ॥ ११२४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1124
- नानार्थार्णवसंक्षेप पुष्करखेऽब्जे दिव्यसिधारायां तीर्थभेषजभेदयोः । पटहे मुरवे त्वन्ये पुमांस्त्वौर्वे च मारुते ॥ ११९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1192
- परमानन्दीयनाममाला कायस्थकायस्थो मारुते भेक? जीवके परमात्मनि । हरीतक्यामलक्योस्तु कायस्थैव निबध्यते ॥ १२८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.128
- शब्दरत्नावली पर्वरीणनारायणयभीरु-गौर्योः केशवे पुंसि कीर्त्यते । पर्वरीणः पर्ववृन्तरसे गर्वे च मारुते ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.82
- शब्दरत्नावली ततजातीफले च मालत्यां छन्दस्यश्मन्तिकासु च । ज्ञातिस्ताते सगोत्रे च पुमानप्रसवेऽपि च ॥ ततं वाद्यव्याप्तयोर्ना मारुते विस्तृते त्रिषु । तातः पितरि पूज्ये स्यादनुकम्प्ये च पुंस्ययम् ॥ तिक्तः सुगन्धरसयोः पर्पटे तु नपुंसकम् । तिक्ता च कटुरोहिण्यां वचनादौ तु वाच्यवत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.14
- शब्दरत्नावली तलुनजननी स्त्री दयामात्रोर्जननं जन्मवंशयोः । जगन्नुस्तु पुमान् जन्तौ वीतिहोत्रे च कीर्त्त्यते ॥ जयनं स्याद्घोटकादिसन्नाहे च जयेऽपि च । जघनं योषितां श्रोणिपुरोभागे कटावपि ॥ ज्ञानी स्याद्गणके पुंसि ज्ञानयुक्तेऽभिधेयवत् । जीवनं वर्त्तने प्राणधारणे सलिलेऽपि च ॥ जीवनी स्यात्तु जीवन्त्यां जीवनापि च मोदके । तपनो भास्करेऽपि स्यान्नरकेऽरुस्करेऽपि च ॥ तलुनो मारुते यूनि युवत्यां तलुनी स्त्रियाम् । तलिनं तरलस्तोकस्वच्छेषु वाच्यलिङ्गकः ॥ तमोघ्नो विष्णुसूर्येन्दुबुद्धमहेशवह्निषु । त्यागी दातरि शूरे च विवेकिनि भवुत्पुमान् ॥ तेवनं केलिविपिने क्रीडायाञ्च नपुंसकम् । तेमनं व्यञ्जने क्लीबं तथार्द्रीकरणेऽपि च ॥ तेजनी तृणपूले स्यात्तेजनो वंशमात्रके ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.56
- शब्दरत्नाकर आत्मयोनिआडम्बरस्तु पटहशब्दे वारणगर्जिते । आत्मयोनिस्तु कन्दर्पे मारुते वारिजासने ॥ २२०३ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2203
- वैजयन्ती शारशको विष्ठा पशूनां स्याद्देशे च गवये शकाः । शबले मारुते शारः शुद्धाः पूतार्ककेवलाः ॥ ९१ ॥ Vaijayantī 6.5.91