संवत्सर
saṃvatsaraपुं · masc.In 16 kośas: 19 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
स संपर्यनूद्भ्यो वर्षं हायनोऽब्दं समाः शरत् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नू (wrong syllable)
genderपुंmasc.doubtful
संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनोऽस्त्री शरत्समाः ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हायनाब्दशरद्वर्षसंवत्सरसमाः समाः ।निदाघः कथ्यते ग्रीष्मो वर्षाः प्रावृट् तपात्ययः ॥ ११६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्षाब्दहायनशरः संवत्सरः समा स्मृतः ।
genderपुंmasc.
ससंपरीदेदनुभ्यो युगांशो हायनोऽस्त्रियाम् ।ऋतुवृत्तिर्मासमालः कालग्रन्थिः शरत्स्त्रियाम् ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
तावतीभिरहोरात्रं घटीभिर्मानुषं पुनः ।तावद्भिस्तैरृतुस्तैस्तु षड्भिः संवत्सरस्ततः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संवत्सरो वत्सर-काल-पर्व-युगांशकाः शारदमासमासौ ।अब्दोऽत्र वर्षं च न हायनः स्त्रीसमाः स्त्रियां भूम्नि च वा शरदः स्त्री ॥ ९७ ॥
उपजातिःmetre not read in every linenearly उपजातिः
genderपुंmasc.
चान्द्राणां प्रभवादीनां पञ्चके पञ्चके युगे ।संपरीदान्विदित्येतच्छब्दपूर्वा हि वत्स[33a]राः ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.doubtful
एते घण्टादयः शब्दा स्त्रियां भवन्ति । प्रथमा[प्र]कृतिः स्त्रीलिङ्गमित्यर्थः । इयं घण्टा वाद्यविशेषः । इयं जटा केशविन्यासः । इयं सटा केशरः । इयं वसा मेदः । इयं शिफा कन्दः । अयं स्वर्गः नाकः । अयं त्रिदिवः स्वर्गादिनामत्वात्पुंस्त्वं त्रिविष्टपस्य प्राप्नोतीत्यत आह । त्रिविष्टपं स्यादुभयहीनम् । न स्त्री न पुमानित्यर्थः । इदं त्रिविष्टपं स्वर्गः ।संवत्सरगिरिमासार्णवर्त्तुदेवासुराभिधानानाम् ।नित्यं पुंयोगः स्याच्छरासिपङ्कारिनाम्नां च ॥ ३० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अभिधानशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । संवत्सराभिधायिनां शब्दानां संवत्सरपर्यायाणां च । गिर्यादिपर्यायाणां च । पुंयोगः स्यादित्यर्थः । तद्यथा अयं संवत्सरः हायनोऽब्द इत्यादि । अयं गिरिः पर्वतः धरः शैल इत्यादि । मासाभिधायिनाम् । अयं मासः द्विपक्षः । मासविशेषोऽपि अयं चैत्रः वैशाखः ज्येष्ठः आषाढ इत्यादि । अर्णववाचिनाम् । अयमर्णवः समुद्रः सागरः पारावारः सरित्पतिरित्यादि । अयमृतुः वसन्तः ग्रीष्मः ।देववाचिनाम् । देवः सुरः । असुरवाचिनाम् । असुरः दैत्यः । शराभिधायिनाम् । शरः काण्डः । अयमसिः खड्गः मण्डलाग्रः । अयं पङ्कः कर्दमः जम्बालः । अयमरिः शत्रुः वैरी रिपुः विपक्ष इत्यादि ।भाष्कच्छुकशारज्ज्विष्टकाश्च नित्यं स्त्रि[स्त्री]यामीषिका च ।विद्युद्दिग्भूम्यभिधानं वल्ली सरितां च विज्ञेयम् ॥ ३१ ॥
metre not recognised
संवत्सरपुंहायनपुंअब्दपुंगिरिपुंपर्वतपुंधरपुंशैलपुंमासपुंचैत्रपुंवैशाखपुंज्येष्ठपुंआषाधपुंअर्णवपुंसमुद्रपुंसागरपुंपारावारपुंसरित्पतिपुंऋतुपुंवसन्तपुंग्रीष्मपुंदेवपुंसुरपुंअसुरपुंदैत्यपुंशरपुंकाण्डपुंअसिपुंखड्गपुंमण्डलाग्रपुंपङ्कपुंकर्दमपुंजम्बालपुंअरिपुंशत्रुपुंवैरिन्पुंरिपुपुंविपक्षपुंभास्स्त्रीकच्छुस्त्रीकशास्त्रीरज्जुस्त्रीइष्टकास्त्रीईषिकास्त्रीविद्युत्स्त्रीदिश्स्त्रीभूमिस्त्रीवल्लीस्त्रीसरित्स्त्री
genderपुंmasc.
संवत्संवत्सरौ तुल्यौ भूम्न्येव समाः स्त्रियाम् ।अब्दं शरद्भवेत्पैत्रमहोरात्रं तु मासतः ॥ १४७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संवत्सरो युगः कल्पं कालस्येत्यादयो भिदाः ।वसन्तग्रीष्मवर्षाश्च शरद्धेमन्त एव च ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिशिरश्चेति विज्ञेया ऋतवः षट् द्विमासिकाः ।अब्दः संवत्सरो वर्षं वत्सरो हायनः शरत् ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उत्तरायणकालेन संयुक्तं दक्षिणायनम् ।स्यादेको वत्सरो नाम्ना वर्षं संवत्सरं शरत् ॥ १५७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
संवत्सरो हायनोऽस्त्री वत्सरः शरदा शरत् ।अब्दो वर्षञ्च वरिषं समाः स्त्री संवदित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उद्वत्सर-संवत्सर-परिवस्तर-वत्सराः ।अनुसंवत्सरो विवत्सरो वस्तोऽपि वर्षवत् ॥ ५० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
समाः स्त्रियः शरत्स्त्री स्यादस्त्रियौ वर्षहायनौ ।संवत्सरो वत्सरोऽब्दः कृताद्यं तु चतुर्युगम् ॥ २५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अणिकूर्चस्त्वमावास्या भूतेष्टा प्रतिपत्क्षयात् ।मासः संवत्सरस्तान्तः संक्रान्त्या तु स तारणः ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उत्तरायणमाग्नेयं विषुवान्विषुवोऽस्त्रियौ ।संवत्सरोऽब्द आग्नेयो वत्सरः परिवत्सरः ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संवत्सर as a meaning in nānārtha verses
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) वत्समणिदोषेऽपि त्रासो वत्सः संवत्सरेऽपि निर्दिष्टः । वामः प्रतिकूलेऽपि प्रोक्तौ शुक्लेऽपि शुचिरामौ ॥ ८०८ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.808
- धरणिकोश शरद्भद्रं सुखे च कल्याणे निन्दा कुत्सापवादयोः । सम्पल्लक्ष्म्यां गुणोत्कर्षे शरत्संवत्सरे ऋतौ ॥ Dharaṇikośa 17.1.3
- धरणिकोश अब्दअब्दोऽपि मुस्तके मेघे अब्दः संवत्सरेऽपि च । वेदिः परिस्कृता भूमिर्वेदिरङ्गुलिमु[49]द्रिका ॥ Dharaṇikośa 17.2.5
- धरणिकोश हायनहायनास्तु समाख्याता व्रीहिसंवत्सरार्चिषः । गोस्तनो हारभेदे च द्राक्षा तु गोस्तनी मता ॥ Dharaṇikośa 19.2.34
- नानार्थार्णवसंक्षेप शरद्शरत् संवत्सरे मेघात्यये शान्तिस्तु मङ्गले । चिकित्सायां शमे चाथ शिंबिर्निष्पावनामनि ॥ १०७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.107
- नानार्थार्णवसंक्षेप वर्षवृष्टौ संवत्सरे जम्बूद्वीपांशे भारतादिके । प्रावृट्संज्ञर्तुभेदे तु वर्षाः स्त्रीभूम्नि ना पुनः ॥ ११६६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1166
- नानार्थार्णवसंक्षेप वत्सवत्सः संवत्सरे वृक्षभेदे कुटजसंज्ञके । ऋषिभेदे च तद्वंश्यपुरुषेषु तु भूमनि ॥ ११६७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1167
- नानार्थार्णवसंक्षेप जरूढतथा मरुवकाख्ये च स्तम्बेऽथ स्याज्जरूढवाक् । अग्नौ संवत्सरे मासे शरीरेऽप्यथ जर्तिलः ॥ ८६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.86
- नानार्थार्णवसंक्षेप आग्नेयसंवत्सरे च क्लीबं तु रुधिरेऽप्युत्तरायणे । दशाहकार्यश्राद्धे च त्रेतायां तु युगे स्त्रियाम् ॥ १७३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.173
- नानार्थार्णवसंक्षेप शारदशारदस्तु पुमान् पीतमुद्गे संवत्सरेऽपि च । त्रिस्त्वधृष्टे च शुद्धे च शरत्पक्वादिकेषु च ॥ १८०४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1804
- नानार्थार्णवसंक्षेप अध्यवसायउत्साहेऽध्यवसायः स्या+++++++रः । सव्वँत्सर इति ह्येके तद्भेद इति चापरे ॥ २ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.2
- नानार्थार्णवसंक्षेप परिवत्सरपरिवत्सरशब्दस्तु कैश्चित् सव्वँत्सरे मतः । अन्यैस्तु तद्विशेषेऽथ तक्रेऽपि परमे रसे ॥ ११ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.11