वत्स
vatsaपुं · masc.In 16 kośas: 34 synonym verses, 12 as a nānārtha head word, 8 as a meaning of another word.
क्रोडोरो हृदयस्थानं वक्षो वत्सो भुजान्तरम् ॥ ६०२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
हिमागमस्तु हेमन्ते वसन्ते पिकवान्धवः ।पुष्पसाधारणश्चापि ग्रीष्मे तूष्मायणो मतः ॥ २४ ॥आखोरपद्मौ वर्षे तु ऋतुवृत्तिर्युगांशकः ।कालग्रन्थिर्मासमलः संवत्सर्वर्तुशारदौ ॥ २५ ॥वत्स इद्वत्सर इडावत्सरः परवाणिवत् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderक्लीneut.
genderपुंmasc.
तर्णकः स्मर्यते वत्सो दम्यो वत्सतरः स्मृतः ।आर्षभ्यः स च विज्ञेयः षण्ढत्वे यस्य योग्यता ॥ २६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भुजमध्यमुरो वक्षो हृदयस्थानं च वत्समिच्छन्ति ।एकार्थाः कथ्यन्ते दशनद्विजदन्तरदरदनाः ॥ ५२७ ॥
आर्या
genderक्लीneut.
क्लीबे वत्सं च वक्षश्च स्तनाधो जठरोपरि ।क्लीबे पृष्ठं च पृष्ठिश्च पृष्ठी च द्वे इमे स्त्रियौ ॥ १९२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उक्ष्णां स्यादौक्षकं चाथ वत्सानां वात्सकं पुनः ।सद्योजातस्तर्णकः स्याद्दोग्धा वत्सः शकृत्करिः ॥ ४४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षीरशृङ्ग्यथ कोटी स्त्री सैवोक्ता गिरिमल्लिका ।कुटजः कौटजो वत्सः कलिङ्गः शक्रपादपः ॥ १७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सिंहपर्यायकेलिः स्यादथ स्याच्छशिशेखरः ।हेरम्बो देहको वत्सो निकुम्भी वक्रसञ्चरः ॥ १२१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शरदापि स्त्रियां भूम्नि समा वत्सः पुमानयम् ।पुंसि वा वरिषं वर्षं स्त्रियां भूम्नि समा अपि ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
… काशीसवत्सानां तथैव साध्वसस्य च ।महानससाहसयोः प्रियालोरपि सच्छ्रितः ॥ १०६ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
वृद्धस्तातोऽथ वत्सः स्यात्पुत्रकश्च कनीयसि ।आयुष्मन्निति संबोध्यो रथी सूतेन सर्वदा ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वत्सं वक्ष उरः क्लीबे हृदयस्थानमित्यपि ।विशेष्यवत्प्रत्युरसं यद्भवेदुरसि स्थितम् ।हृदयं हृत्सत्त्वधाम स्तनोरःकोष्ठमध्यगम् ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
स्कन्धवाही स्कान्धिकः स्यादार्षभ्यः षण्ढतोचितः ।इट्वरो गोपतिः षण्ढो गोवृषो मदकोहलः ।स्यात्कूलमुद्रुजोऽनड्वान्यो दृप्तः कूलमुद्रुजन् ।शकृत्करिस्तु वत्सः[135b] स्याद्दम्य-वत्सतरौ समौ ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
कार्पास-कांस-चमसाः पनसोपवासौस्यादिष्वसः सदिवसोऽपि रसो बुसोऽपि ।दोर्वद्विहाय उदितं हृदये तु वत्संमाघे तपोऽथ नृपनाम्नि तथैव कंसः ॥ ७३ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंक्लीm. n.
आपीनमूधो वृन्तस्तु स्तनो वत्सस्तु तर्णकः ।उक्षा गौर्वृषलोऽनड्वान्वाह्यः स्कन्धवहो वशी ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
षाष्टिकः कलमः शालिर्व्रीहिः स्तम्बकरिस्तथा ।वत्सः शकृत्करिर्जातः षोडन् षड्दशनः स्मृतः ॥ १६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आर्षभ्यः षण्ढतायोग्यस्तर्णो वत्सः शकृत्करिः ।दम्यवत्सतरौ पुंसि पृष्ठवाड्युगपार्श्वगः ॥ १६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तपो माघे तथा घर्म उष्णे वत्सो हृदि स्मृतः ।तुल्यतागोलभक्ष्येषु वटः स्यात्पुंनपुंसकः ॥ १२२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
तथाऽनुवत्सरोऽब्दं च हायनः परिवत्सरः ।उद्वत्सरः समाः वत्सः संवत् च कथ्यते बुधैः ॥ १५८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
उरश्च हृदयस्थानं क्रोडा क्रोडं भुजान्तरे ।वत्सो वत्सं तथा वक्षश्चेति जगति मन्यते ॥ ९६९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ति (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
तर्णः शकृत्करिश्चैव ख्यातो वत्सः पुनर्भुवि ।वत्सतरस्तु दम्यो वै महावत्सो निगद्यते ॥ २२७४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अथ वक्षश्च वत्सं स्यादुरो वक्षःस्थले त्रयम् ।पृष्ठं पृष्ठिस्तु पृष्ठी च पश्चाद्भागे त्रयं तनौ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वत्सः शकृत्करिः दोग्धा दोधको दोध इत्यपि ।अथ हम्बारेभणञ्च हाम्बा च गोध्वनौ त्रयम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
भृग्वङ्गिरोऽत्रिजमदग्निवसिष्ठवत्स-वत्सारकाश्यपबृहस्पतिकण्वगर्गाः ।और्वाजगृत्समदगौतमवीतिहव्य-वाधूलकुण्डिनपराशरदेवराताः ॥ २०४ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंmasc.
इन्द्रद्रः कुटजो वत्सः शक्रश्च गिरिमल्लिका ।यवक्षारः कलिङ्गेन्द्रयवभद्रयवानि च ॥ ४९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चरमं वपुषः पृष्ठं पिचण्डजठरोदरम् ।तुन्दं कुक्षिर्न ना क्रोडं वत्सो वक्ष उरः समे ॥ १०६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दोग्धा शकृत्करिर्वत्सस्तेषामाटीकनं क्रमः ।गवादिकं जीवधनं पलिक्नी बालगर्भिणी ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वत्सवायव्यसौर्याश्च वर्षोऽस्त्री स्त्री शरत् समाः ।कृतं सत्ययुगं सौम्यं त्रेताग्नेयी विसर्जिका ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुटजे कुटचो वत्सः शक्राख्यो गिरिमल्लिका ।एतस्यैवास्त्रियाविन्द्रयवभद्रयवौ फले ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अभिवान्यान्यवत्सा गौर्वृषाक्रान्ता तु सन्धिनी ।आपीनमूधो वृन्तं तु स्तनो वत्सस्तु तर्णकः ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बालो डिंभोऽर्भकः शाबः कुमारो दारकः शिशुः ।अप्युत्तानशयो वत्सः स्तनपस्तु स्तनन्धयः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मणिदोषेऽपि त्रासो वत्सः संवत्सरेऽपि निर्दिष्टः ।वामः प्रतिकूलेऽपि प्रोक्तौ शुक्लेऽपि शुचिरामौ ॥ ८०८ ॥
metre not recognised
meaningsसंवत्सर
फले तु कुटजस्य क्ली द्वे तु तर्णकसंज्ञके ।गोपोते बालमात्रेऽन्ये तनयादौ त्रिषु त्वयम् ॥ ११६८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
वर्ये स्याद्वक्षसि त्वस्त्री ना वस्नो मूल्यमेढ्रयोः ।आगमे क्ली तु लवणे रुमाजे वप्रवाक् पुनः ॥ ११६९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
वाले च वक्षसि त्वस्त्री वृषोक्ष्णि सुरनायके ।वासो गन्धे निवासे च वारः पर्यायसंघयोः ॥ २००५ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
वत्स as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश दोग्धृसिद्धिरोषधिसंपत्त्योर्ऋद्धिर्वर्धन ओषधौ । दोग्धा वत्से च गोपाले व्याधिः स्याद्गदकुष्ठयोः ॥ Dharaṇikośa 18.1.2
- कोषकल्पतरु दोग्धृदोग्धा तु गोपालकवत्सगोर्थो- पजीविषूक्तोऽथ विधा गजान्ने । ऋद्धौ प्रकारेऽपि च वेतने स्त्री गोधा निहाकाहकयोः स्त्रियां स्यात् ॥ ६२ ॥ Koṣakalpataru 6.20.62
- कोषकल्पतरु रौहिणेयस्याद्रौहिणेयो बुधवत्सकाम- पालेष्वथ स्यात्पुरुषाधिकारे । पुंसां समूहे च वधे कृतेऽपि स्यात्पौरुषेयं च पदान्तरेऽपि ॥ ८५ ॥ Koṣakalpataru 6.26.85
- नानार्थार्णवसंक्षेप पद्वन्इक्षुवेण्वादिदण्डानां ग्रन्थौ त्वेवेति केचन । पद्वा वत्से द्वयोः पुंसि त्वन्ये गत्यवसानयोः ॥ ७४० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.740
- परमानन्दीयनाममाला दोग्धृदंष्ट्राभिलाषयोर्दाढा दोग्धा बल्लववत्सयोः । द्रोणः काकान्तरे भूध्रकृपीपत्योर्द्रुणः शरे ॥ २३५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.16.235
- शब्दरत्नावली दोग्धृदुग्धी क्षीराविकौषैध्यां दुग्धं क्षीरे प्रपूरिते । दोग्धा तु करिभेदे स्याद्गोपालवत्सयोः पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.7
- त्रिकाण्डशेष दोग्धृदोग्धा गोपे कवौ वत्से दुग्धं क्षीरे प्रपूरिते । दिग्धं लिप्ते विषाक्ते च दुर्विधौ खलदुर्गतौ ॥ २१८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.218
- त्रिकाण्डशेष रौहिणेयआहतस्वर्णरजते रजते च नपुंसकम् । वत्से बले बुधे रौहिणेयोऽथ श्लेषवाद्ययोः ॥ ३२० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.320