अब्द
abdaपुं · masc.In 20 kośas: 25 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 16 as a meaning of another word.
स संपर्यनूद्भ्यो वर्षं हायनोऽब्दं समाः शरत् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नू (wrong syllable)
genderक्लीneut.
संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनोऽस्त्री शरत्समाः ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
अभ्रमब्दो घनो मेघः स्तनयित्नुः पयोधरः ।धाराधरो धूमयोनिर्जीमूतश्च बलाहकः ॥ ५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हायनाब्दशरद्वर्षसंवत्सरसमाः समाः ।निदाघः कथ्यते ग्रीष्मो वर्षाः प्रावृट् तपात्ययः ॥ ११६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्षाब्दहायनशरः संवत्सरः समा स्मृतः ।
genderपुंmasc.
जीमूतः शम्बरो वातरथोऽपि स्याद्वराहकः ।गडेरोऽब्दो गदयित्नुर्नभसोऽर्थाद्ध्वजार्थकः ॥ १५१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 द (wrong syllable)
genderपुंmasc.doubtful
संवत्सरो वत्सर-काल-पर्व-युगांशकाः शारदमासमासौ ।अब्दोऽत्र वर्षं च न हायनः स्त्रीसमाः स्त्रियां भूम्नि च वा शरदः स्त्री ॥ ९७ ॥
उपजातिःmetre not read in every linenearly उपजातिः
genderपुंmasc.
ककुदं कुकुदं च दोहदंकुमुदाष्टापदकुन्दमर्बुदम् ।छदकन्दगुदान्यलिन्दव-त्प्रवदन्त्यब्दमिहापि हायने ॥ ४९ ॥
वियोगिनी
genderपुंक्लीm. n.
अभिधानशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । संवत्सराभिधायिनां शब्दानां संवत्सरपर्यायाणां च । गिर्यादिपर्यायाणां च । पुंयोगः स्यादित्यर्थः । तद्यथा अयं संवत्सरः हायनोऽब्द इत्यादि । अयं गिरिः पर्वतः धरः शैल इत्यादि । मासाभिधायिनाम् । अयं मासः द्विपक्षः । मासविशेषोऽपि अयं चैत्रः वैशाखः ज्येष्ठः आषाढ इत्यादि । अर्णववाचिनाम् । अयमर्णवः समुद्रः सागरः पारावारः सरित्पतिरित्यादि । अयमृतुः वसन्तः ग्रीष्मः ।देववाचिनाम् । देवः सुरः । असुरवाचिनाम् । असुरः दैत्यः । शराभिधायिनाम् । शरः काण्डः । अयमसिः खड्गः मण्डलाग्रः । अयं पङ्कः कर्दमः जम्बालः । अयमरिः शत्रुः वैरी रिपुः विपक्ष इत्यादि ।भाष्कच्छुकशारज्ज्विष्टकाश्च नित्यं स्त्रि[स्त्री]यामीषिका च ।विद्युद्दिग्भूम्यभिधानं वल्ली सरितां च विज्ञेयम् ॥ ३१ ॥
metre not recognised
संवत्सरपुंहायनपुंअब्दपुंगिरिपुंपर्वतपुंधरपुंशैलपुंमासपुंचैत्रपुंवैशाखपुंज्येष्ठपुंआषाधपुंअर्णवपुंसमुद्रपुंसागरपुंपारावारपुंसरित्पतिपुंऋतुपुंवसन्तपुंग्रीष्मपुंदेवपुंसुरपुंअसुरपुंदैत्यपुंशरपुंकाण्डपुंअसिपुंखड्गपुंमण्डलाग्रपुंपङ्कपुंकर्दमपुंजम्बालपुंअरिपुंशत्रुपुंवैरिन्पुंरिपुपुंविपक्षपुंभास्स्त्रीकच्छुस्त्रीकशास्त्रीरज्जुस्त्रीइष्टकास्त्रीईषिकास्त्रीविद्युत्स्त्रीदिश्स्त्रीभूमिस्त्रीवल्लीस्त्रीसरित्स्त्री
genderपुंmasc.
तेजोमयं मण्डलं स्यान्मूर्तित्रयनिरन्तरम् ।मयूखजन्मजीमूतघनाब्दहरिघोटकाः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संवत्संवत्सरौ तुल्यौ भूम्न्येव समाः स्त्रियाम् ।अब्दं शरद्भवेत्पैत्रमहोरात्रं तु मासतः ॥ १४७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मुस्तं मेघो वराहोऽब्दो नादेयो नागरः पृथक् ।पर्पटस्तु रजो रेणुः कवचो ब्रह्मसण्टकः ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
हैमाशनी कुठारोऽपि दिनसर्तुविषाकवः ।निर्यासकण्ठकोष्ठाब्दा एते नरि सनामकाः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
तुषानले कुकूलोऽथ वर्षेऽब्दः पुंनपुंसकः ।दरस्त्रासे परीवादे जन्यो राहौ तमस्तथा ॥ १२१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
समः संवत्सरे प्रोक्तः शरदब्दोऽपि वत्सरः ।संवर्तः प्रलये पापे वृजिनं कलुषं विघम् ॥ १४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कमण्डलुर्गण्डुकोऽब्दो भाण्डं पात्रममत्रकम् ।चषकश्चन्द्रभाण्डाह्वः स्थाली भोजनपात्रिका ॥ २६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
शिशिरश्चेति विज्ञेया ऋतवः षट् द्विमासिकाः ।अब्दः संवत्सरो वर्षं वत्सरो हायनः शरत् ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तथाऽनुवत्सरोऽब्दं च हायनः परिवत्सरः ।उद्वत्सरः समाः वत्सः संवत् च कथ्यते बुधैः ॥ १५८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
genderक्लीneut.
जलमुक् वारिमुक् वार्मुक् वनमुक् वारिदोऽम्बुभृत् ।अब्दस्तडित्वान् जीमूतः पर्जन्यः स्यान्नभोगजः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संवत्सरो हायनोऽस्त्री वत्सरः शरदा शरत् ।अब्दो वर्षञ्च वरिषं समाः स्त्री संवदित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अन्तरिक्षमन्तरीक्षं मेघे घन-घनाघनौ ।ऋञ्जसानो रिञ्जसान उभ्रोऽभ्रमब्धमित्यपि ॥ ५४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क्ष (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 भ्र (wrong syllable)
genderपुंmasc.doubtful
वारिभृद्वारिवाहोऽथ वर्षुकोऽब्दो घनाघनः ।ऐरावतस्तु जलदो जलदस्योपरिस्थितः ॥ २१४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
समाः स्त्रियः शरत्स्त्री स्यादस्त्रियौ वर्षहायनौ ।संवत्सरो वत्सरोऽब्दः कृताद्यं तु चतुर्युगम् ॥ २५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उत्तरायणमाग्नेयं विषुवान्विषुवोऽस्त्रियौ ।संवत्सरोऽब्द आग्नेयो वत्सरः परिवत्सरः ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मेघोऽब्दो जलदो नभ्राट् तटित्वाञ्जलमुग्घनः ।धाराधरो वारिधरो धूमयोनिर्वलाहकः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
अब्दो वर्षे दरस्त्रासे कुकूलस्तु तुषानले ।स्याज्जन्यस्तु परीवादे पर्यङ्के तल्प इत्यपि ॥ १३७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsवर्ष
वृक्षावयवभेदे च स्यादगो गिरिवृक्षयोः ।अश्नोऽभ्रे भूधरेऽथाभो(?)वायावात्मन्यथार्कवाक् ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsवृक्षावयवभेद
doubtful
अब्दः सम्वत्सरे मेघे युस्तके च पयोनिधौ ॥अन्दूर्भूषणभेदे स्यान्निगडेऽपि भवेत् स्त्रियाम् ।कन्दोऽस्त्री शस्यमूले स्याच्छूरणे जलदे पुमान् ॥कुन्दो मुकुन्दे निधिभिद्भूमिष्वस्त्री तु माथ्यके ।क्षोदः स्यात्पेषणे पुंसि सन्धाने च रजस्यपि ॥गदो विष्णुभ्रातरि स्याद्व्याधौ ना चायुधे गदा ।छदः पक्षे च पत्रे च ग्रन्थिपर्णे तमालके ॥छन्दोऽभिप्रायवशयोर्वेदकिन्यामनीषयोः(?) ।नन्दिर्ना नन्दिकेश्वरद्युताङ्गानन्दयोरपि ॥नदी स्त्रियान्तु सरिति शोणादौ नदः पुमान् ।नन्दाहलिञ्जरगोर्योस्तु तिथिभेदेऽपि च स्त्रियाम् ॥पुमान्नरपतौ गोपभेदानन्दनिधिष्वपि ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 श्व (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्
अब्द as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् पयोधरअद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ । Amarakośa 3.3.311
- कल्पद्रुकोशः करकस्वतस्थिलिञ्जेः सरकोऽनुतर्षे शललः शले । करकोऽब्दोपले कोशः शिम्बा खड्गपिधानयोः ॥ १९६ ॥ Kalpadrukośa 3.5.196
- कोषकल्पतरु संवर्तदेशान्तरे संगरनृत्यगेहे- ऽप्यानर्त उक्तो जनवाचकोऽपि । आवर्त आवर्तनचिन्तनाम्भो- भ्रमेष्वथाब्दे प्रलयेऽक्षवृक्षे ॥ ७५ ॥ Koṣakalpataru 6.16.75
- कोषकल्पतरु जलदश्रीदे पुमान्स्याद्धनदो वदान्ये । स्यान्मुस्तकेऽब्दे जलदोऽथ पुष्प- रसे च मांस्यां नलदं च सेव्ये ॥ २९ ॥ Koṣakalpataru 6.19.29
- कोषकल्पतरु वराहअर्वादिकप्रग्रहवाचकोऽथ अब्दे वराहोऽच्युतपोत्रिणोश्च । स्यान्मानके भूधरमुस्तयोश्च नवाह उक्तः प्रतिपत्तिथौ ना ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.32.48
- नानार्थार्णवसंक्षेप संवत्सरकश्चिदुद्गातरीत्याह संवत्सरपदं पुनः । अब्दमात्रेऽब्दभेदे च स्यात् तु संवसथध्वनिः ॥ १२१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.121
- शिवकोष श्यामनीलीचपलासोमे श्यामोऽब्दे वृद्धदारके खदिरे । श्यामं तु काललवणे मारीचे भूस्तृणे कुम्भे ॥ ३३३ ॥ Śivakoṣa 20.1.333
- शब्दरत्नावली वर्षवर्षोऽस्त्री भारताद्यब्दजम्बुद्वीपेषु वर्षणे । केचित्क्लीवमिति प्राहुर्बहुत्वे प्रावृषि स्त्रियाम् ॥ विट् व्याप्तिविष्ठयोः स्त्री स्याद्विषञ्च गरलाम्बुनोः । भवेदतिविषायां स्त्री विषो दन्तः क्वचिद्भवेत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.14
- शब्दरत्नावली वराहप्रवाहस्तु प्रवृत्तौ स्यान्नीरस्रोतसि पुंस्ययम् । वराहः शूकरे मुस्ते मावभेदाब्दसूरिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.33.24
- शब्दरत्नाकर वर्षवसु क्लीबे धने तोये योक्त्रांशुज्वलनेषु ना । वर्षाः प्रावृषि वर्षोऽस्त्री भारताद्यब्दवृष्टिषु ॥ २००६ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2006
- शब्दरत्नाकर परिवर्तवायुभेदे परिवहः परिवर्तो जगत्क्षये । परिभ्रमेऽब्दे पर्याप्तौ परिक्षेपस्तु वेष्टने ॥ २२१४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2214
- वैजयन्ती वर्षवप्रः पितरि ना न स्त्री क्षेत्रे रोधसि सानुनि । वर्षोऽस्त्री भारताद्यब्दवृष्टिषु प्रावृषि स्त्रियः ॥ ७९ ॥ Vaijayantī 6.5.79
- वैजयन्ती सौम्यसौम्यो विप्रे सोमजेऽब्दे सुन्दरे सोमदैवते । सखा सहाये बन्धौ ना सूक्ष्ममध्यात्मदभ्रयोः ॥ ९८ ॥ Vaijayantī 6.5.98
- वैजयन्ती संवर्तसरण्यू वायुजलदौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ । क्षये रोधे च संरोधः संवर्तोऽब्दे जगत्क्षये ॥ ७६ ॥ Vaijayantī 7.1.76
- वैजयन्ती हायनहर्यक्षो धनदे सिंहे व्रीह्यब्दार्चिः षु हायनः । महोदरेपि हेरंबो हरिमा मृत्युरोगयोः ॥ ८४ ॥ Vaijayantī 7.1.84
- वैजयन्ती परिवर्तपरिवर्तो जगन्नाशे निमयेऽब्दे परिभ्रमे । पर्युप्तौ च परीवाप आलवाले परिच्छदे ॥ २९ ॥ Vaijayantī 8.1.29